สุขภาพจิตภัยพิบัติยามน้ำท่วม จากตัวเลขคัดกรองสู่คำถามว่าระบบช่วยคนเปราะบางพอหรือยัง

สุขภาพจิตภัยพิบัติคืออะไร และอะไรซ่อนอยู่หลังตัวเลข 3,139 ราย

สุขภาพจิตภัยพิบัติหมายถึงสภาวะทางอารมณ์ ความคิด และพฤติกรรมของคนที่ได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์รุนแรงอย่างน้ำท่วมหรือดินถล่ม ซึ่งมักเผชิญความสูญเสีย ความไม่แน่นอน และการพลัดถิ่นอย่างฉับพลัน ส่งผลให้เกิดความเครียด วิตกกังวล ซึมเศร้า หรืออาการคล้ายโรคเครียดหลังเหตุการณ์รุนแรง จึงจำเป็นต้องมีการคัดกรองจิตใจและดูแลอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ช่วงวิกฤตไปจนถึงระยะฟื้นฟู วันที่ 27 กันยายน นายพัฒนา พร้อมพัฒน์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข เป็นประธานประชุมทางไกลติดตามสถานการณ์อุทกภัย วาตภัย และดินโคลนถล่ม พร้อมสั่งให้ดูแลประชาชนใน 22 จังหวัดที่ได้รับผลกระทบน้ำท่วมโดยตรง ในภาพรวมมีการจัดบริการทางการแพทย์แล้ว 4,622 ครั้ง และที่สำคัญคือการคัดกรองสุขภาพจิตผู้ประสบภัย 3,139 ราย ซึ่งพบผู้มีความเครียดสูง 8 ราย และได้รับการดูแลต่อเนื่องตามระบบ ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่า สุขภาพจิตเริ่มถูกมองเป็นภารกิจหลัก ไม่ใช่ภารกิจเสริมเฉพาะเวลาว่างของระบบสาธารณสุขอีกต่อไป

เมื่อกลุ่มเปราะบางคือแนวหน้า ไม่ใช่แนวหลังของระบบสุขภาพจิต

จุดแข็งสำคัญของการดูแลสุขภาพจิตภัยพิบัติรอบนี้ คือการประกาศชัดว่ากลุ่มเปราะบางต้องได้รับการดูแลเป็นลำดับแรก ไม่ใช่รอให้ร้องขอแล้วค่อยเข้าไปช่วย เบื้องต้นมีการดูแลกลุ่มเปราะบางแล้ว 5,512 ราย แบ่งเป็นผู้ป่วยติดเตียง 262 ราย ผู้พิการ 251 ราย เด็ก 413 ราย ผู้สูงอายุ 2,819 ราย รวมทั้งหญิงตั้งครรภ์ ผู้ป่วยฟอกไต และผู้ป่วยจิตเวชเรื้อรัง นี่ไม่ใช่แค่การแจกยา แต่คือการออกแบบระบบเฝ้าระวังเชิงรุกที่ต้องรู้ว่ามีใครอยู่ที่ไหนและเสี่ยงอะไร คำสั่งการยังเน้นให้จัดทำบัญชีรายบุคคลของกลุ่มเปราะบาง และเตรียมแผนอพยพหรือส่งต่อไว้ล่วงหน้า โดยเฉพาะผู้ป่วยติดบ้านติดเตียง ผู้ใช้ออกซิเจน หญิงตั้งครรภ์ ผู้สูงอายุ ผู้พิการ และผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง แนวทางนี้ถ้ามีการทำจริงครบถ้วน จะเปลี่ยนจากการช่วยเหลือแบบ “รอให้โทรเรียก” ไปสู่การ “ตามไปหาถึงบ้าน” ซึ่งคือหัวใจของการคัดกรองจิตใจในยามภัยพิบัติ

ศูนย์พักพิงกับบทบาทใหม่: ไม่ใช่แค่ที่นอน แต่เป็นด่านหน้าดูแลใจ

ศูนย์พักพิงกำลังกลายเป็นพื้นที่สำคัญที่สุดของระบบสุขภาพจิตภัยพิบัติ เพราะนี่คือจุดที่คนหนีน้ำมารวมตัว อยู่กับความไม่แน่นอนทั้งเรื่องบ้าน งาน และอนาคต กระทรวงสาธารณสุขได้ส่งทีมสนับสนุนการเปิดบริการศูนย์พักพิง 106 แห่งใน 8 จังหวัด รองรับได้ 5,105 คน และมีผู้รับบริการสะสมแล้ว 1,925 คน การมีทีมสุขภาพเข้าไปตั้งหลักอยู่ในศูนย์พักพิงทำให้การคัดกรองสุขภาพจิตทำได้เร็วและใกล้ชิด เมื่อวันที่ 1 ตุลาคม รัฐมนตรีสาธารณสุขลงพื้นที่ศูนย์พักพิงวัดมงคลรัตน์และศูนย์พักพิงมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี เพื่อให้กำลังใจและมอบชุดยาสามัญประจำบ้านแก่ผู้ประสบอุทกภัย พร้อมกำชับให้หน่วยงานสาธารณสุขและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเร่งคัดกรองสุขภาพจิต ตรวจรักษาโรครายวัน ดูแลสุขอนามัย และจัดส่งยาโรคไม่ติดต่อเรื้อรังถึงศูนย์พักพิง นี่คือการยืนยันว่า ศูนย์พักพิงไม่ใช่แค่ที่นอนชั่วคราว แต่เป็นคลินิกสุขภาพกายใจเคลื่อนที่ที่ทุกคนเข้าถึงได้

เฝ้าระวัง 24 ชั่วโมง: ระบบพร้อมแค่ไหนในการดูแลใจในช่วงวิกฤตยืดเยื้อ

ในสถานการณ์ที่ฝนยังมีแนวโน้มตกหนักถึงหนักมากในหลายพื้นที่ และยังเสี่ยงน้ำป่า น้ำล้นตลิ่งต่อเนื่อง การดูแลสุขภาพจิตจึงต้องปรับตัวจากงานระยะสั้นเป็นงานเฝ้าระวังยืดเยื้อ กระทรวงสาธารณสุขประกาศยกระดับการเฝ้าระวังและเตรียมพร้อมตลอด 24 ชั่วโมงในพื้นที่เสี่ยง โดยให้ศูนย์ปฏิบัติการฉุกเฉินของโรงพยาบาลเตรียมพร้อมทั้งไฟฟ้าสำรอง น้ำสะอาด ออกซิเจน ยา เวชภัณฑ์ เลือด เชื้อเพลิง ระบบสื่อสาร และกำลังคนไม่น้อยกว่า 72 ชั่วโมง แม้จะถูกพูดถึงในมุมการแพทย์ฉุกเฉินเป็นหลัก แต่ในทางปฏิบัติสิ่งนี้คือฐานสนับสนุนสำคัญของการช่วยด้านจิตใจ ภาพรวมตั้งแต่วันที่ 22 กันยายนถึง 1 ตุลาคม มีการลงพื้นที่ดูแลประชาชนทุกกลุ่มต่อเนื่อง โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางที่เพิ่มเป็น 57,662 ราย ให้บริการด้านการแพทย์และสาธารณสุขรวม 72,791 ครั้ง และสนับสนุนยาและเวชภัณฑ์รวม 95,494 รายการ ตัวเลขสะสมเหล่านี้ชี้ว่า ระบบไม่ได้ทำงานวันสองวันแล้วจบ แต่กำลังเรียนรู้ที่จะยืนระยะ ทว่าโจทย์ถัดไปคือจะทำอย่างไรให้การเฝ้าระวังด้านจิตใจลึกกว่าการคัดกรองครั้งเดียวแล้วจบ

จากคัดกรองสู่ฟื้นฟูระยะยาว สิ่งที่ประชาชนควรรู้และควรเรียกร้อง

แม้จะมีการคัดกรองสุขภาพจิต 3,139 ราย และพบเครียดสูง 8 รายที่ได้รับการดูแลแล้ว แต่คำถามคือยังมีคนที่เงียบ ไม่กล้าบอก และซ่อนบาดแผลทางใจอยู่อีกเท่าไร น้ำท่วมในปทุมธานีที่กระทบกว่า 95,043 ครัวเรือน 137,877 คน บอกเราว่า ขนาดของปัญหาจิตใจต้องมากกว่าตัวเลขอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ สำหรับประชาชน สิ่งที่ควรรู้คือ หน่วยบริการสาธารณสุขแม้บางแห่งจะปิดหรือให้บริการบางส่วนจากน้ำท่วม แต่มีการจัดช่องทางให้ติดตามข้อมูลผ่านเว็บไซต์ เฟซบุ๊ก หรือโทรสอบถามได้โดยตรง ผู้ที่ลุยน้ำแล้วมีบาดแผลสามารถขอรับบริการได้ที่หน่วยแพทย์ประจำศูนย์พักพิงทั้งในพื้นที่กรุงเทพฯ และปทุมธานี ที่สำคัญ หากเริ่มนอนไม่หลับ เครียด กังวล หรือรู้สึกหมดแรงใจ ควรบอกทีมสาธารณสุขให้ช่วยคัดกรองจิตใจทันที เพราะสุขภาพจิตภัยพิบัติไม่ใช่เรื่องอาย แต่เป็นสิทธิพื้นฐานที่ทุกคนควรเรียกร้องและได้รับอย่างเท่าเทียม