ผลผลิตความรู้คืออะไร และทำไมจึงสำคัญต่อดัชนีนวัตกรรมโลก
ผลผลิตความรู้ คือการแปลองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และงานวิจัย ให้กลายเป็นผลงานที่จับต้องได้ เช่น สิทธิบัตร เทคโนโลยีที่ใช้งานจริง และนวัตกรรมเชิงพาณิชย์ ซึ่งชี้ให้เห็นศักยภาพของระบบวิจัยในการสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจ ความได้เปรียบทางการแข่งขัน และความสามารถของประเทศในการตอบโจทย์ปัญหาซับซ้อนในโลกปัจจุบัน โดยไม่ได้วัดเพียงปริมาณผลงาน แต่สะท้อนคุณภาพและผลกระทบขององค์ความรู้ต่อภาคธุรกิจและสังคม
การจัดอันดับดัชนีนวัตกรรมโลก หรือ Global Innovation Index ถูกใช้เป็นกระจกสะท้อนว่าประเทศหนึ่งพัฒนาและใช้ความรู้ได้ไกลแค่ไหน ทำไมคะแนนด้านผลผลิตความรู้จึงกลายเป็นสนามแข่งขันใหม่ เพราะในยุคที่เทคโนโลยีเปลี่ยนเร็ว ใครแปลงความรู้เป็นนวัตกรรมเทคโนโลยีได้เร็วกว่า ก็มีโอกาสกำหนดเกมเศรษฐกิจ ชุดตัวชี้วัด GII แบ่งเป็นปัจจัยนำเข้าและผลผลิตทางนวัตกรรม โดยผลผลิตจากองค์ความรู้และเทคโนโลยีเป็นหนึ่งในหัวใจสำคัญของการจัดอันดับ การมองข้ามมิติผลผลิตความรู้ จึงเท่ากับยอมถอยในสนามวิทยาศาสตร์และเศรษฐกิจไปโดยปริยาย
จากอันดับ 44 สู่ผู้นำภูมิภาค บทเรียนจากการเด่นด้านผลผลิตความรู้
สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติได้ประกาศว่าประเทศหนึ่งไต่ขึ้นสู่อันดับ 44 ในดัชนีนวัตกรรมโลก ขยับดีขึ้น 1 อันดับจากปีก่อน นี่ไม่ใช่เพียงเรื่องตัวเลข แต่คือสัญญาณว่าระบบวิจัยและนวัตกรรมกำลังเริ่มส่งผลลัพธ์ชัดเจน โดยเฉพาะด้านผลผลิตความรู้และเทคโนโลยีที่ขยับจากอันดับ 44 เป็น 38 ซึ่งถูกระบุชัดว่าเป็นแรงขับเคลื่อนหลักของการจัดอันดับปีนี้ คำกล่าวเชิงนโยบายที่น่าจดจำคือ “ผลผลิตด้านความรู้และเทคโนโลยีเป็นแรงขับเคลื่อนหลักของปีนี้ขึ้นจากอันดับ 44 เป็นอันดับ 38”
เมื่อมองเทียบในกลุ่มอาเซียน ประเทศนี้อยู่ลำดับที่ 4 ตามหลังเพียงสามประเทศในภูมิภาค สิ่งที่น่าสนใจคือ การที่ปัจจัยนำเข้าทางนวัตกรรมยังคงอยู่อันดับ 46 ไม่เปลี่ยน แต่ผลผลิตทางนวัตกรรมกลับขยับขึ้นเป็นอันดับ 41 แปลว่าระบบกำลังเรียนรู้ที่จะใช้ทรัพยากรเดิมให้เกิดผลลัพธ์มากขึ้น เป็นการจัดการเชิงประสิทธิภาพมากกว่าการทุ่มลงทุนเพิ่มอย่างไร้ทิศทาง นี่คือบทเรียนสำคัญว่าการลงทุนด้านวิทยาศาสตร์จะมีความหมายก็ต่อเมื่อถูกเปลี่ยนเป็นผลผลิตความรู้ที่ออกสู่ตลาดและสังคม
เมื่อผลผลิตความรู้กลายเป็นต้นทุนการแข่งขันของชาติ
หากมองลึกลงไปในองค์ประกอบของดัชนีนวัตกรรมโลก จะพบว่าปัจจัยด้านระบบตลาดและระบบธุรกิจยังเป็นจุดแข็ง โดยระบบตลาดอยู่ที่อันดับ 27 และระบบธุรกิจขยับจาก 42 เป็น 41 แต่สิ่งที่ทำให้ภาพรวมดูน่าสนใจกว่าตัวเลข คือการที่ผลผลิตความรู้และเทคโนโลยีกลายเป็นตัวเร่งสำคัญของปีนี้ ซึ่งสะท้อนผ่านกลุ่มตัวชี้วัดการสร้างความรู้ที่ขยับจากอันดับ 48 เป็น 35 และตัวชี้วัดผลกระทบของความรู้ที่ดีขึ้นจาก 56 เป็น 47 นี่ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่คือผลของการสะสมฐานงานวิจัยและนวัตกรรมอย่างต่อเนื่อง
ประเด็นที่ควรตั้งคำถามคือ เราจะทำให้ผลผลิตความรู้กลายเป็น “ต้นทุนการแข่งขัน” มากกว่า “ตัวเลขบนรายงาน” ได้อย่างไร หนึ่งในคำตอบคือต้องเชื่อมโลกวิจัยกับโลกธุรกิจแน่นขึ้น ในขณะที่ผลผลิตเชิงสร้างสรรค์กลับมีอันดับลดลงจาก 39 เป็น 44 แปลว่าระบบยังใช้ศักยภาพด้านความคิดสร้างสรรค์ได้ไม่เต็มที่ หากปล่อยให้ช่องว่างนี้กว้างขึ้น ผลผลิตความรู้ที่มีจะเสี่ยงติดอยู่ในห้องทดลองมากกว่าจะออกมาเป็นผลิตภัณฑ์ บริการ หรือเนื้อหาสร้างสรรค์ที่สร้างรายได้และอิทธิพลทางวัฒนธรรม
นวัตกรรมเทคโนโลยี พรมแดนใหม่ของผู้ประกอบการและนักวิจัย
ดัชนีนวัตกรรมโลกปีล่าสุดจัดขึ้นภายใต้แนวคิดการขับเคลื่อนผู้ประกอบการสู่พรมแดนวิทยาศาสตร์ขั้นแนวหน้า ซึ่งสะท้อนว่าศูนย์กลางของเกมนี้ไม่ใช่เพียงนักวิจัยในห้องทดลอง แต่รวมถึงผู้ประกอบการที่กล้าแปลงผลผลิตความรู้ให้เป็นธุรกิจจริง ท่ามกลางกระแสเทคโนโลยีใหม่ ตั้งแต่ปัญญาประดิษฐ์ เทคโนโลยีชีวภาพ เซมิคอนดักเตอร์ หุ่นยนต์ เทคโนโลยีอวกาศ วัสดุขั้นสูง ไปจนถึงพลังงานสะอาดที่เปิดโอกาสให้เกิดอุตสาหกรรมและโมเดลธุรกิจรูปแบบใหม่ ใครเข้าไปยืนบนพรมแดนนี้ก่อน ย่อมมีสิทธิออกแบบกติกา
การผลักดันผู้ประกอบการจึงไม่ควรหยุดแค่การให้ทุนระยะสั้น แต่ต้องมองทั้งห่วงโซ่ ตั้งแต่การสนับสนุนให้เข้าถึงงานวิจัยชั้นนำ การสร้างกลไกถ่ายทอดเทคโนโลยี ไปจนถึงการเปิดพื้นที่ทดลองใช้งานจริงในภาครัฐและเอกชน เพราะนวัตกรรมเทคโนโลยีจะมีคุณค่าก็ต่อเมื่อถูกใช้ในโลกจริง การปล่อยให้ผลผลิตความรู้หยุดอยู่ระดับต้นแบบเท่ากับเรายอมเสียโอกาสในการยกระดับการจัดอันดับวิทยาศาสตร์และเศรษฐกิจในระยะยาวเอง
จากดัชนีสู่ชีวิตประจำวัน ผลผลิตความรู้เกี่ยวอะไรกับคนทั่วไป
การขยับอันดับดัชนีนวัตกรรมโลกอาจดูเป็นเรื่องไกลตัว แต่ในความเป็นจริง ผลผลิตความรู้ที่เพิ่มขึ้นเริ่มส่งผลต่อชีวิตประจำวันผ่านผลิตภัณฑ์และบริการใหม่ที่เกิดจากนวัตกรรมเทคโนโลยี หนึ่งในเครื่องมือเชิงนโยบายที่ถูกกล่าวถึงคือบัญชีนวัตกรรมไทย ซึ่งถูกออกแบบให้เป็นกลไกตลาดในการสร้างอุปสงค์ เปิดโอกาสให้หน่วยงานภาครัฐจัดซื้อผลิตภัณฑ์และบริการนวัตกรรมที่ผ่านการรับรองได้ กล่าวได้ว่า “ภาครัฐทำหน้าที่เป็นลูกค้ารายแรกที่ช่วยให้ผู้ประกอบการมีรายได้ มีการใช้งานจริง และมีหลักฐานความน่าเชื่อถือสำหรับการขยายตลาด”
ในอีกด้านหนึ่ง หน่วยงานนวัตกรรมยังประกาศบทบาทใหม่จากผู้ให้ทุนไปสู่ผู้ร่วมลงทุน ผ่านโครงการที่มุ่งแก้ปัญหาช่องว่างด้านเงินทุนโดยตรง แนวโน้มนี้มีนัยสำคัญต่อประชาชน เพราะยิ่งธุรกิจนวัตกรรมเข้มแข็ง โอกาสในการเข้าถึงบริการที่มีประสิทธิภาพ เช่น ระบบสาธารณสุขอัจฉริยะ โซลูชันพลังงานสะอาด หรือแพลตฟอร์มดิจิทัลภาครัฐ ก็จะสูงขึ้นในราคาเข้าถึงได้ ในท้ายที่สุด ดัชนีนวัตกรรมโลกและผลผลิตความรู้จึงไม่ใช่ตัวเลขสำหรับรายงานระหว่างประเทศ แต่คือภาพสะท้อนคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม
