ข้อมูลการเคลื่อนที่ท่องเที่ยว เปลี่ยนเกมวางแผนเศรษฐกิจท้องถิ่น

เมื่อสัญญาณมือถือกลายเป็นเข็มทิศใหม่ของการท่องเที่ยว

ข้อมูลการเคลื่อนที่ท่องเที่ยวคือการนำสัญญาณการใช้งานโทรศัพท์มือถือที่ไม่ระบุตัวตนของผู้ใช้จำนวนมหาศาล มาวิเคราะห์เป็นภาพรวมการเดินทางระหว่างเมืองและชุมชน เพื่อค้นหารูปแบบและเส้นทางที่แท้จริงของนักท่องเที่ยว ทั้งในและนอกฤดูกาล โดยไม่สนใจว่าใครเป็นคนเดินทาง แต่สนใจว่าผู้คนเคลื่อนที่อย่างไร เพื่อใช้วางแผนการพัฒนาการท่องเที่ยวและเศรษฐกิจท้องถิ่นอย่างมีเป้าหมายและยั่งยืน

ในวันที่จำนวนนักท่องเที่ยวลดลง 3.05% จากปีก่อน ข้อพิสูจน์หนึ่งคือ วิธีคิดเดิมที่มุ่งเพิ่มตัวเลขคนเดินทางอย่างเดียวไม่พอแล้ว จุดชี้เป็นชี้ตายของเมืองท่องเที่ยวต่อจากนี้คือ “คุณค่าต่อหนึ่งทริป” มากกว่าปริมาณทริปเดิมๆ แนวคิดนี้ทำให้โครงการ Routes to Roots น่าสนใจ เพราะมันไม่มองการท่องเที่ยวผ่านเส้นแบ่งจังหวัด แต่มองผ่านระบบการเดินทางจริงและความเชื่อมโยงของเมือง ที่ซ่อนอยู่ในข้อมูลขนาดใหญ่ท่องเที่ยวซึ่งเราเคยปล่อยให้ไหลทิ้งไปกับสัญญาณมือถือ

จาก 500 ล้านทริปสู่ 21 คลัสเตอร์: ข้อมูลขนาดใหญ่ท่องเที่ยวที่มีชีวิต

โจทย์สำคัญของยุคข้อมูลไม่ใช่การมีตัวเลขมากขึ้น แต่คือการแปลงข้อมูลขนาดใหญ่ท่องเที่ยวให้กลายเป็นภาพการเดินทางที่เล่าเรื่องได้ ทีมวิจัยในโครงการ Routes to Roots นำข้อมูลการเคลื่อนที่จากการใช้งานมือถือของผู้ใช้ที่ยินยอม ผ่านกระบวนการเข้ารหัสและไม่ระบุตัวตน มาวิเคราะห์ครอบคลุมประมาณ 25 ล้านบัญชีต่อเดือนสำหรับนักท่องเที่ยวไทย และกว่า 80,000 บัญชีต่อเดือนสำหรับนักท่องเที่ยวต่างชาติ ตลอด 1 ปีตั้งแต่สิงหาคม 2566 ถึงกรกฎาคม 2567 นี่ไม่ใช่แบบสอบถาม แต่คือพฤติกรรมจริงที่เกิดขึ้นทุกวันบนเครือข่าย

ผลลัพธ์คือการวิเคราะห์กว่า 500 ล้านทริป จนค้นพบ 21 คลัสเตอร์ท่องเที่ยวศักยภาพ และเลือก 6 คลัสเตอร์นำร่องมาพัฒนาต่อ จุดหักเหสำคัญคือ การเลิกคิดว่าจังหวัดคือหน่วยพื้นฐานของการท่องเที่ยว แล้วหันมามองว่าเมืองใดและชุมชนใดถูกเดินทางเชื่อมถึงกันจริงๆ การค้นพบคลัสเตอร์เหล่านี้เปิดพื้นที่ใหม่ให้การวางแผนเศรษฐกิจท่องเที่ยว ไม่ใช่แค่การโปรโมตเมืองดัง แต่คือการออกแบบเครือข่ายเมืองร่วมกัน ทั้งปลายทางและเมืองเล็กระหว่างทางที่เคยถูกมองข้าม

Routes to Roots: เมื่อการวิเคราะห์พฤติกรรมนักท่องเที่ยวสร้างเส้นทางใหม่

การวิเคราะห์พฤติกรรมนักท่องเที่ยวจากสัญญาณมือถือจะมีความหมายก็ต่อเมื่อมันถูกแปลงเป็นประสบการณ์เดินทางที่จับต้องได้ Routes to Roots คือความร่วมมือของทรู ศูนย์เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านการออกแบบเพื่อสังคม และคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ภายใต้การสนับสนุนจากหน่วยงานด้านอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัย และนวัตกรรม เพื่อตอบโจทย์นี้โดยตรง ทีมงานไม่หยุดอยู่ที่แผนที่ข้อมูล แต่ใช้คลัสเตอร์ 6 พื้นที่นำร่องผสานกับอัตลักษณ์ วัฒนธรรม และทรัพยากรในพื้นที่ จนเกิดเป็น “6 ทริป 6 เส้นทางสำรวจรากวัฒนธรรมไทย” ที่ชวนคนออกไปสัมผัสรากของแต่ละเมืองด้วยตัวเอง

สิ่งที่ Routes to Rootsทำให้เห็นชัดคือ ข้อมูลการเคลื่อนที่ท่องเที่ยวไม่ใช่ของเล่นของนักวิจัยเท่านั้น แต่มันสามารถออกแบบให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ท่องเที่ยวที่เพิ่มเวลาและคุณค่าให้กับการเดินทางแต่ละทริป โครงการนี้ได้รับรางวัล Creative Data Award บนเวที Creative Excellence Awards 2026 โดยมีรัฐมนตรีประจำสำนักนายกรัฐมนตรีเป็นประธานมอบรางวัล รางวัลสำคัญนี้ไม่ได้สะท้อนแค่ความคิดสร้างสรรค์ของทีมงาน แต่สะท้อนว่าระบบนโยบายกำลังมองเห็นคุณค่าของการใช้ข้อมูลจริงเป็นฐานสำหรับการออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวยุคใหม่

วางแผนเศรษฐกิจท่องเที่ยวแบบ Evidence-based และไม่ละเมิดความเป็นส่วนตัว

หัวใจของแนวคิด Evidence-based Tourism Development คือการยอมรับว่าการตัดสินใจเชิงนโยบายด้านการท่องเที่ยวต้องอิงข้อมูลมากกว่าความรู้สึก โครงการ Routes to Rootsจึงใช้ข้อมูลการเคลื่อนที่เพื่อดู Flow การเดินทางระหว่างเมือง ไม่ใช่แค่จุดที่คนหนาแน่น การเห็นว่าผู้คนมักผ่านเมืองหนึ่งก่อนถึงอีกเมืองหนึ่ง ทำให้สามารถออกแบบกิจกรรม ดึงให้นักท่องเที่ยวใช้เวลาและใช้เงินในพื้นที่ที่เดิมเป็นแค่ทางผ่านได้ พร้อมวางแผนการลงทุนและการพัฒนาพื้นที่ให้ตรงกับพฤติกรรมการเดินทางจริง ผลลัพธ์คือการกระจายนักท่องเที่ยว การลงทุน และรายได้ไปยังเมืองและชุมชนอย่างทั่วถึงและยั่งยืนมากขึ้น

แต่การใช้ข้อมูลขนาดใหญ่ท่องเที่ยวจะไม่มีวันยั่งยืน หากสังคมไม่มั่นใจเรื่องความเป็นส่วนตัว จุดยืนของโครงการนี้ชัดเจนว่า ข้อมูลมาจากผู้ใช้ที่ยินยอมให้นำไปใช้เพื่อประโยชน์สาธารณะ และผ่านการเข้ารหัสรวมถึงไม่ระบุตัวตนก่อนวิเคราะห์ เป้าหมายไม่ใช่การ “รู้ว่าใครไปไหน” แต่คือการเห็น “แพตเทิร์นการเดินทางโดยรวม” ของผู้คน การเคารพสิทธิข้อมูลส่วนบุคคลแบบนี้เป็นเงื่อนไขสำคัญ ที่ทำให้การวิเคราะห์พฤติกรรมนักท่องเที่ยวด้วยสัญญาณมือถือสามารถอยู่ร่วมกับความไว้วางใจของผู้ใช้ และกลายเป็นทรัพยากรเชิงนโยบายระยะยาวได้

บทสรุป: อนาคตการท่องเที่ยวอยู่ในแพตเทิร์น ไม่ใช่แค่ตัวเลข

เมื่อภูมิทัศน์การท่องเที่ยวเปลี่ยน และตัวเลขนักท่องเที่ยวไม่แน่นอน การแย่งชิงให้คนเดินทางมากขึ้นอาจไม่ใช่คำตอบที่ฉลาดที่สุด สิ่งที่โครงการอย่าง Routes to Rootsชี้ให้เห็นคือ อนาคตอยู่ที่ความสามารถในการอ่านแพตเทิร์นการเคลื่อนที่ท่องเที่ยวอย่างแม่นยำ แล้วออกแบบเมือง เส้นทาง และนโยบายให้สอดรับกับพฤติกรรมจริง แทนการโปรโมตปลายทางแบบโดดๆ โดยไม่สนใจว่าคนเดินทางระหว่างทางอย่างไร

หากผู้กำหนดนโยบาย นักธุรกิจ และชุมชน เริ่มคิดวางแผนเศรษฐกิจท่องเที่ยวจากฐานข้อมูลเคลื่อนที่ ไม่ว่าจะในโครงการระดับชาติหรือระดับเมืองเล็ก เราจะขยับจากการท่องเที่ยวแบบกระจุกตัว ไปสู่ระบบที่กระจายโอกาสอย่างเป็นรูปธรรม สิ่งที่ต้องระวังคือการรักษามาตรฐานความเป็นส่วนตัวให้เข้มงวดเหมือนที่ Routes to Rootsยืนยันไว้ เพราะความยินยอมและความไว้วางใจของผู้ใช้คือเชื้อเพลิงที่ทำให้ข้อมูลขนาดใหญ่ท่องเที่ยวหมุนต่อได้ แท้จริงแล้ว การอ่านสัญญาณมือถือให้เป็นคือการอ่านอนาคตของเศรษฐกิจท้องถิ่นนั่นเอง