ธนาคารทรัพยากรชีวภาพแห่งชาติ สะพานใหม่ระหว่างแล็บกับระบบสุขภาพจริง

NBRC คืออะไร และทำไมธนาคารทรัพยากรชีวภาพจึงสำคัญต่อชีวิตเรา

ธนาคารทรัพยากรชีวภาพแห่งชาติ หรือ NBRC คือระบบกลางในการเก็บ รักษา และจัดการตัวอย่างชีวภาพจากจุลินทรีย์ พืช สัตว์ และมนุษย์ พร้อมข้อมูลกำกับอย่างเป็นระบบ เพื่อใช้สนับสนุนงานวิจัย การพัฒนานวัตกรรมการแพทย์ และการดูแลสุขภาพเชิงรุกและแม่นยำในระบบสุขภาพแบบบูรณาการ ตั้งแต่การป้องกันโรค การวินิจฉัย ไปจนถึงการรักษาสำหรับประชาชนทุกช่วงวัยโดยยึดมาตรฐานและจริยธรรมสากล

หัวใจสำคัญของ NBRC คือการไม่ปล่อยให้ตัวอย่างและข้อมูลทางชีวภาพกระจัดกระจายอยู่ตามหน่วยงาน แต่ดึงมารวมเป็นโครงสร้างพื้นฐานระดับชาติที่เชื่อมโยงทรัพยากร ระบบคุณภาพ ข้อมูล และงานวิจัยเข้าด้วยกัน เพื่อลดความซ้ำซ้อน เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร และยกระดับศักยภาพด้านวิทยาศาสตร์ การแพทย์ และสาธารณสุขอย่างเป็นระบบ การเปิดตัว NBRC จึงไม่ใช่ข่าวเชิงเทคนิคเฉพาะในวงการแล็บ แต่เป็นจุดเปลี่ยนเชิงยุทธศาสตร์ ที่กำลังนิยามใหม่ว่า “ข้อมูลชีวภาพ” คือหัวใจของการออกแบบระบบสุขภาพในอนาคต

สี่ธนาคารชีวภาพ ภายใต้ระบบเดียว เชื่อมจุลินทรีย์ พืช สัตว์ มนุษย์ เข้าหากัน

การจัดโครงสร้าง NBRC ให้ครอบคลุมธนาคารชีวภาพจุลินทรีย์ พืช สัตว์ และมนุษย์ไม่ใช่แค่การแบ่งงานเป็นสี่กอง แต่คือการยอมรับว่า สุขภาพคนเกี่ยวพันกับทั้งระบบนิเวศ ตั้งแต่เชื้อโรคในสภาพแวดล้อม ไปจนถึงพันธุกรรมส่วนบุคคล ดร.นพ.สราวุฒิ บุญสุข อธิบดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ แถลงเปิดตัว NBRC เมื่อวันที่ 30 กันยายน 2569 และย้ำว่าระบบนี้มีเป้าหมายเพื่อเป็นระบบกลางที่โปร่งใสตามหลักสากล สนับสนุนงานวิจัยและนวัตกรรมการแพทย์ในอนาคต

โครงสร้างนี้รองรับการเก็บตัวอย่างคุณภาพสูงมากกว่า 50,000 ตัวอย่าง และมีคลังเลือดทารกแรกเกิดมากกว่า 6 ล้านตัวอย่าง ซึ่งหากจัดการได้ดี จะเป็นขุมทรัพยากรสำคัญต่อการแพทย์แม่นยำและการป้องกันโรคตั้งแต่ก่อนแสดงอาการ การนำมาตรฐาน ISO 20387:2018 มาใช้กับทุกขั้นตอน ตั้งแต่การควบคุมคุณภาพ การตรวจสอบย้อนกลับ ไปจนถึงความปลอดภัยของข้อมูล สะท้อนให้เห็นว่าทีมนโยบายเลือกลงทุนกับ “ความเชื่อมั่น” ก่อน “ความเร็ว” เพราะหากประชาชนไม่มั่นใจว่าตัวอย่างและข้อมูลของตนถูกใช้ด้วยจริยธรรม ระบบธนาคารทรัพยากรชีวภาพก็จะไม่มีอนาคตตั้งแต่เริ่ม

จากห้องแล็บสู่ชีวิตจริง การแปลผลวิจัยผ่าน 7 ผลงานเด่น

ยุทธศาสตร์ “From Lab to Life จากห้องแล็บสู่ชีวิตจริง วิทยาศาสตร์เพื่อสุขภาพดีและยืนยาว” จะวัดได้ก็ต่อเมื่อผลงานวิจัยเดินไปถึงเตียงคนไข้และชีวิตประจำวันของคนทั่วไป กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์จึงชู 7 ผลงานเด่นในปีงบประมาณ 2569 ภายใต้แนวคิด “ส่งต่อพลังสุขภาพจาก 52 สัปดาห์สู่ทุกช่วงชีวิต” เพื่อให้เห็นภาพว่าธนาคารทรัพยากรชีวภาพไม่ได้จบที่ตู้แช่ แต่เริ่มต้นการเปลี่ยนวิธีดูแลสุขภาพ

หนึ่งในผลงานที่ชัดที่สุดคือการแพทย์แม่นยำเพื่อห่างไกลมะเร็ง โดยการคัดกรองมะเร็งปากมดลูกแบบ HPV DNA ทำไปแล้วสะสม 1.33 ล้านคน และเชื่อมข้อมูลผ่านระบบ Co-Lab2 เพื่อส่งต่อการรักษาได้ทันเวลาพร้อมกับการตรวจยีนมะเร็งเต้านม รังไข่ และมะเร็งปอด เพื่อเลือกแนวทางรักษาตามพันธุกรรมผู้ป่วย นี่คือคำประกาศเชิงข้อมูลที่จับต้องได้ว่า เมื่อรวมตัวอย่างและข้อมูลเข้าไว้ในระบบเดียว การแปลผลวิจัยไปสู่บริการจริงไม่ใช่คำสวยหรู แต่คือการลดการตรวจซ้ำ ใช้ทรัพยากรอย่างสมเหตุผล และลดค่าใช้จ่ายของระบบสุขภาพในทางปฏิบัติ

ทุกช่วงชีวิตได้ประโยชน์อย่างไร ตั้งแต่ทารกแรกเกิดถึงผู้ป่วยโรคซับซ้อน

เมื่อมองผ่านเลนส์ “ตลอดช่วงชีวิต” จะเห็นว่า NBRC ถูกออกแบบให้รองรับการดูแลสุขภาพตั้งแต่วันแรกเกิด เด็กแรกเกิดใหม่ทุกคนถูกวางเป้าให้ปลอดภัยจากโรคทางพันธุกรรม ด้วยการนำเทคโนโลยี Whole Exome Sequencing ไปใช้ในผู้ป่วยเด็กวิกฤตและโรคหายาก ทำให้วินิจฉัยได้แม่นยำถึง 43 เปอร์เซ็นต์ และใช้ Long-Read Sequencing คัดกรองธาลัสซีเมียในเด็กแรกเกิด เพื่อให้แพทย์รักษาได้เร็วขึ้นและช่วยครอบครัววางแผนอนาคต นี่คือการแปลผลวิจัยพันธุกรรมไปสู่การตัดสินใจในชีวิตจริง ไม่ใช่เพียงกราฟในงานประชุมวิชาการ

ในปลายทางของวงจรชีวิต ผู้ป่วยโรคซับซ้อนก็ได้รับประโยชน์จากการพัฒนายาระดับยาขั้นสูงผ่าน DMSC ATMPs Innovation Center ซึ่งมีสภาพแวดล้อม Class B Cleanroom และได้รับใบอนุญาตผลิตยาจาก อย. รองรับการพัฒนาเซลล์บำบัด เช่น NK Cells เพื่อต่อยอดนวัตกรรมการรักษาขั้นสูง เมื่อรวมกับการยกระดับสมุนไพรไทยสู่ยามาตรฐานและการตรวจสอบความปลอดภัยของอาหารเสริมและภาชนะบรรจุอาหาร ระบบสุขภาพกำลังขยับจากการรักษาเมื่อป่วย ไปสู่การออกแบบสิ่งแวดล้อมการกินอยู่ที่ช่วยป้องกันโรค และนี่คือความหมายแท้จริงของระบบสุขภาพแบบบูรณาการ

ข้อมูลสุขภาพ ยุทธศาสตร์ร่วมระหว่าง NBRC และนโยบายใหม่ของกรมการแพทย์

การจะทำให้ธนาคารทรัพยากรชีวภาพเป็นหัวใจของระบบสุขภาพแบบบูรณาการ ต้องพึ่งพาไม่ใช่เฉพาะนักวิทยาศาสตร์ แต่รวมถึงผู้กำหนดนโยบายด้านบริการรักษาพยาบาลด้วย การแต่งตั้ง นพ.วีรวุฒิ อิ่มสำราญ จากรองปลัดกระทรวงสาธารณสุขมาดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมการแพทย์ตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2569 พร้อมนโยบาย “Make DMS Excellent Again” และเป้าหมายให้กรมการแพทย์กลับมาเป็นศูนย์กลางความเชี่ยวชาญเทียบเท่าโรงเรียนแพทย์ สร้างบริบทใหม่ให้การวิจัยและทรัพยากรชีวภาพถูกแปลงเป็นบริการทางคลินิกอย่างจริงจัง

หนึ่งใน 10 นโยบายสำคัญคือการพัฒนางานวิจัยสู่การเป็น Research Hub Excellence เชื่อมโยงกับ Clinical Trials และ Technology Assessment Research รวมถึงการเร่งรัดธรรมาภิบาลข้อมูลสุขภาพและยกระดับความมั่นคงปลอดภัยทางไซเบอร์ในทุกหน่วยงาน หากนโยบายข้อมูลสุขภาพของกรมการแพทย์เดินคู่ไปกับระบบข้อมูลของ NBRC และ National Data Lab การแปลผลวิจัยจะไม่ใช่เส้นทางขรุขระระหว่างแล็บกับโรงพยาบาล แต่กลายเป็นทางด่วนที่มีมาตรฐานจริยธรรมและความปลอดภัยรองรับ ทำให้ประชาชนเข้าถึงการรักษาที่เหมาะสมและได้รับประโยชน์สูงสุดจากทุกก้าวหน้าของวงการแพทย์ สุดท้ายแล้ว ความสำเร็จของธนาคารทรัพยากรชีวภาพจะวัดได้จากความเชื่อมั่นและสุขภาพที่ดีขึ้นของคนทั่วไป ไม่ใช่เพียงจำนวนตัวอย่างที่เก็บแช่อยู่ในตู้