ตัวเลขความเสี่ยงสูง แต่ไม่ได้แปลว่างานจะหายทั้งหมด
ปัญญาประดิษฐ์คือเทคโนโลยีที่ช่วยทำงานซึ่งเคยต้องอาศัยมนุษย์ ตั้งแต่งานซ้ำตามขั้นตอนไปจนถึงการวิเคราะห์ข้อมูล โดยอาจเข้ามาแทนบางหน้าที่หรือช่วยให้คนทำงานได้มากขึ้น แต่ไม่ได้หมายความว่าอาชีพทั้งหมดจะหายไป การประชุมประจำปีของกองทุนการเงินระหว่างประเทศและธนาคารโลกที่กรุงเทพฯ เมื่อเดือนตุลาคม 2569 หยิบผลกระทบต่อตลาดแรงงานขึ้นมาหารือ โดยประเมินว่างานทั่วโลกประมาณ 40% จะได้รับผลจากเอไอ ทั้งในแง่การเปลี่ยนเนื้องาน การเสริมประสิทธิภาพ และการลดความต้องการบางตำแหน่ง ภาพรวมนี้ชวนให้เลิกตั้งคำถามเพียงว่า AI แย่งงานหรือไม่ แล้วหันมาดูว่าใครต้องปรับหน้าที่ก่อน และมีโอกาสย้ายไปทำงานแบบใด เพราะความเสี่ยงต่อการเปลี่ยนงานกับการตกงานถาวรไม่ใช่เรื่องเดียวกัน
สำหรับตลาดแรงงานไทย ตัวเลขที่ควรจับตาคือ จากแรงงานทั้งหมด 40.1 ล้านคน มีประมาณ 8.7 ล้านคนที่เข้าข่ายได้รับผลกระทบจาก AI และในจำนวนนี้ 2.2 ล้านคนอยู่ในกลุ่มเสี่ยงถูกทดแทน ตัวเลข 8.7 ล้านจึงไม่ควรถูกอ่านว่าเป็นจำนวนคนที่จะตกงาน แต่เป็นสัญญาณว่าคนจำนวนมากอาจต้องทำงานต่างจากเดิม ส่วนความเสี่ยงสูงสุดย่อมอยู่กับหน้าที่ที่เป็นกิจวัตร มีขั้นตอนชัด และระบบทำได้เร็วหรือถูกกว่า การมองทุกตำแหน่งว่าเสี่ยงเท่ากันทำให้ประเมินปัญหาผิด จุดสำคัญคือแยกงานที่ถูกตัดออกจากงานที่ถูกออกแบบใหม่ แล้วเตรียมคนให้ทันการเปลี่ยนแปลง
เด็กจบใหม่เสียโอกาสเรียนรู้งานขั้นต้น
คนที่น่าเป็นห่วงก่อนอาจไม่ใช่ผู้เชี่ยวชาญ แต่เป็นเด็กจบใหม่ที่ต้องใช้ตำแหน่งเริ่มต้นเป็นประตูเข้าสู่อาชีพ งานพื้นฐานอย่างการรวบรวมข้อมูล ทำเอกสาร หรือจัดการงานซ้ำ ๆ มักเป็นสนามฝึกให้พนักงานมือใหม่เรียนรู้ระบบและสะสมประสบการณ์ ทว่าเมื่อองค์กรใช้เอไอทำงานเหล่านี้ ความต้องการรับคนที่ยังไม่มีประสบการณ์ก็ลดลง ความท้าทายจึงไม่ใช่แค่หางานแรกยากขึ้น แต่คือการขาดขั้นบันไดที่จะพาไปสู่งานที่ซับซ้อนกว่า รายงานสถานการณ์แรงงานไทยระบุว่าผู้ว่างงานช่วงอายุ 20–24 ปีมีสัดส่วนราว 44% ของผู้ว่างงานทั้งหมด หรือประมาณ 174,000 คน และทักษะไม่ตรงกับความต้องการเป็นปัจจัยสำคัญ
การกล่าวว่า AI แย่งงานเด็กจบใหม่จึงมีส่วนจริง แต่ยังไม่ครบภาพ งานบางประเภทและตำแหน่งแบบเดิมมีแนวโน้มลดลงเพราะเอไอทำได้เร็วกว่า ถูกกว่า และสม่ำเสมอกว่า ขณะเดียวกัน งานที่ต้องตัดสินใจ ตรวจสอบ สื่อสารกับคน และรับผิดชอบผลลัพธ์ยังต้องอาศัยมนุษย์ ปัญหาคือโอกาสใหม่ไม่ได้ตกถึงคนที่เสียงานโดยอัตโนมัติ และงานที่เพิ่มขึ้นบางกลุ่มอาจให้ผลตอบแทนน้อยกว่างานที่หายไป ทางออกจึงไม่ใช่บอกให้บัณฑิตเรียนรู้เอไออย่างเดียว แต่ต้องสร้างตำแหน่งฝึกงานและงานเริ่มต้นที่ให้คนได้ลงมือทำ โดยใช้เอไอเป็นเครื่องมือช่วย ไม่ใช่ปิดทางเข้าทำงาน
ทักษะรับเอไอต้องมาคู่กับงานจริง
คำแนะนำเรื่องทักษะรับ AI จะมีความหมายก็ต่อเมื่อเชื่อมกับงานที่มีอยู่จริง คนทำงานควรฝึกใช้เครื่องมือเอไอควบคู่กับการคิดวิเคราะห์ การตรวจสอบข้อมูล การสื่อสาร และความรู้เฉพาะด้าน เพราะการได้คำตอบจากระบบไม่เท่ากับรู้ว่าคำตอบนั้นถูกต้องหรือเหมาะกับบริบทหรือไม่ ผู้เชี่ยวชาญด้านเอไอเสนอให้การศึกษาสร้างบัณฑิตที่ไม่ได้เป็นเพียงผู้ใช้ แต่สามารถตรวจสอบ รับผิดชอบ และต่อยอดผลลัพธ์จากเอไอให้เกิดมูลค่าเพิ่ม นี่คือจุดที่การเรียนรู้ต่างจากการพึ่งระบบทำแทนทั้งหมด คนที่ตั้งคำถามเป็นและรับผิดชอบการตัดสินใจได้ จะมีโอกาสทำงานร่วมกับเอไอได้ดีกว่าคนที่แข่งทำงานซ้ำให้เร็วกว่าเครื่อง
ภาครัฐและนายจ้างก็ต้องร่วมรับผิดชอบ ไม่ควรโยนภาระการปรับตัวให้คนหางานเพียงฝ่ายเดียว ข้อเสนอจากเวทีระหว่างประเทศคือให้ภาครัฐจูงใจธุรกิจรับเด็กจบใหม่ เพื่อเปิดโอกาสให้เริ่มงานและเรียนรู้จากการปฏิบัติจริง พร้อมทำให้ระบบการศึกษายืดหยุ่นและส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต ข้อมูลความต้องการแรงงานทักษะสูงในช่วงปี 2568–2572 ยังชี้ว่าไทยต้องการกำลังคนเพิ่มราว 1.1 ล้านตำแหน่งในอุตสาหกรรมเป้าหมาย ช่องว่างระหว่างตำแหน่งที่ต้องการกับทักษะของผู้สมัครจึงเป็นเรื่องเร่งด่วน การฝึกอบรมที่ตรงกับงานและมีนายจ้างร่วมออกแบบย่อมช่วยได้มากกว่าการสะสมใบรับรองโดยไม่มีโอกาสใช้ทักษะ
ใช้เอไอเป็นผู้ช่วย ไม่ใช่เหตุผลให้ลดคนอย่างเดียว
เอไออาจเพิ่มโอกาสให้ทั้งองค์กรและคนทำงานรายย่อย เมื่อใช้เป็นผู้ช่วยในงานที่ต้องอาศัยการตัดสินใจของมนุษย์ ตัวอย่างที่ยกขึ้นในการประชุมคือพยาบาลที่ใช้เอไอคัดกรองผู้ป่วยอาจดูแลคนได้มากขึ้น แต่ยังต้องสัมผัสผู้ป่วย ตัดสินใจ และรับผิดชอบการดูแล ส่วนผู้ประกอบการรายย่อยก็อาจใช้ผู้ช่วยเอไอวิเคราะห์ยอดขาย คำนวณต้นทุนกำไรเบื้องต้น และตรวจสอบราคาวัตถุดิบ ซึ่งช่วยให้เข้าถึงเครื่องมือที่ธุรกิจขนาดเล็กอาจไม่มีทรัพยากรสร้างเอง คุณค่าจึงไม่ได้อยู่ที่การลดจำนวนคนให้มากที่สุด แต่อยู่ที่การให้คนทำงานที่ต้องใช้ความเข้าใจและความรับผิดชอบได้เต็มที่ โดยมีระบบช่วยลดภาระงานซ้ำ
ข้อสรุปที่ควรยึดคือเอไอทำให้รูปแบบความต้องการแรงงานเปลี่ยน ไม่ใช่หลักฐานว่างานมนุษย์จะหมดไปทั้งหมด อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนผ่านจะไม่เป็นธรรมเอง หากคนที่เสียงานเข้าไม่ถึงการฝึกใหม่ หรือเด็กจบใหม่ไม่มีโอกาสเก็บประสบการณ์ งานใหม่อาจเกิดขึ้นแต่ไม่ใช่งานที่คนกลุ่มเดิมทำได้ทันที ดังนั้นธุรกิจควรออกแบบงานให้คนกับเอไอเสริมกัน สถานศึกษาควรสอนให้คิดและตรวจสอบ ส่วนรัฐควรช่วยเปิดทางสู่งานแรกและการเรียนรู้ต่อเนื่อง เมื่อเตรียมทั้งทักษะและโอกาสไปพร้อมกัน ความเสี่ยงจาก AI แย่งงานก็มีโอกาสกลายเป็นการย้ายไปสู่งานที่มีคุณค่ามากขึ้น แทนการปล่อยให้คนรับผลกระทบอยู่ลำพัง






