ถนนไปสู่แหลมทอง: นิทรรศการภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มที่บันทึกจิตวิญญาณปักษ์ใต้

ภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มในฐานะสมุดบันทึกถนนสายใต้

นิทรรศการภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์ม “ถนนไปสู่แหลมทอง” คือการนำศิลปะแบบอนาล็อกกลับมาเล่าเรื่องภูมิทัศน์ภาคใต้ ผู้คน และสถาปัตยกรรมพหุวัฒนธรรมผ่านสายตาช่างภาพที่หวนจับกล้องฟิล์มอีกครั้ง เพื่อให้ภาพถ่ายทำหน้าที่เป็นสมุดบันทึกการเดินทางอันยาวนานที่เต็มไปด้วยรายละเอียดของแสง เงา และอารมณ์ ซึ่งการบันทึกด้วยฟิล์มทำให้เรื่องราวเหล่านี้ค่อยๆ ปรากฏอย่างมีน้ำหนักและมีเวลาให้ขบคิดมากกว่าการถ่ายด้วยดิจิทัล

หัวใจของนิทรรศการนี้คือการประกาศว่าภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มไม่ใช่แค่งานคราฟต์ของคนรักของเก่า แต่เป็นเครื่องมือร่วมสมัยในการจดจำอัตลักษณ์ภูมิภาค “ถนนไปสู่แหลมทอง” นำผลงานภาพถ่าย 114 ภาพของไชยยศ ปิ่นประดับ อดีตช่างภาพและหนึ่งในผู้ก่อตั้งนิตยสาร Phuket Bulletin มาจัดวางบนผนังโค้งชั้น 5 หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร ระหว่างวันที่ 28 กรกฎาคม – 9 สิงหาคม 2569 และเปิดให้ชมฟรี เพื่อยืนยันว่าความทรงจำร่วมของผู้คนควรเข้าถึงได้โดยไม่ต้องมีตั๋วราคาแพง.

การเดินทาง 150 วัน: จากปราณบุรีถึงตากใบในเฟรมยาวของชีวิต

นิทรรศการภาพถ่ายนี้เกิดจากการออกเดินทางด้วยกล้องฟิล์มเพียงหนึ่งตัวและถนนที่ทอดยาวกว่า 150 วัน ตั้งแต่ปราณบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ไปจนถึงอำเภอตากใบ จังหวัดนราธิวาส. การเลือกเส้นทางเช่นนี้ทำให้ “ถนนไปสู่แหลมทอง” กลายเป็นแผนที่ภาคสนามของภูมิทัศน์ภาคใต้ที่ไม่ใช่แค่ทะเล แต่คือเทือกเขาที่ยิ่งใหญ่ บ้านเรือนเก่า วัดวาอาราม และร่องรอยประวัติศาสตร์ที่ยังหายใจอยู่ในชีวิตประจำวันของผู้คน.

สิ่งที่น่าจับตาคือช่างภาพวัย 74 ปีรายนี้ไม่ได้เก็บภาพจากการกดชัตเตอร์ครั้งเดียวแล้วจบ เขาขับรถกลับไปยังสถานที่เดิมซ้ำ 2–3 ครั้งเพื่อรอจังหวะแสงที่สมบูรณ์ที่สุด. นี่ไม่ใช่ท่าทีของนักท่องเที่ยว แต่คือการทำงานในภาคสนามแบบระยะยาวที่ให้เกียรติสถานที่และชุมชน การกลับไปซ้ำทำให้ภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มชุดนี้ไม่ใช่เพียงบันทึกเหตุการณ์ แต่เป็นการค่อยๆ ทำความรู้จักภูมิทัศน์ภาคใต้ จนกลายเป็นบทสนทนาระหว่างช่างภาพกับดินแดนที่เขาเรียกว่าบ้าน.

Hasselblad Xpan และห้องมืด: งานคราฟต์ที่อยู่เบื้องหลังภาพ

“ถนนไปสู่แหลมทอง” ไม่ได้ย้ำแค่ความงามของเนื้อหา แต่ชี้ให้เห็นว่ารูปแบบการทำงานก็เป็นเรื่องสำคัญ ภาพถ่ายทั้งหมดเกิดจากกล้องฟิล์มพาโนรามา Hasselblad Xpan กล้อง Rangefinder ที่บันทึกเฟรมในสัดส่วน 24×65 มิลลิเมตร. สัดส่วนยาวเช่นนี้ทำให้ภูมิทัศน์ภาคใต้ที่เต็มไปด้วยเทือกเขาและเส้นขอบฟ้าถูกแปลเป็นภาพที่กว้างและลึกอย่างเป็นธรรมชาติ เหมือนกำลังมองผ่านช่องหน้าต่างของรถที่แล่นไปตามถนนสายยาวเดียวกับที่ช่างภาพใช้เดินทาง.

เบื้องหลังภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มเหล่านี้ยังมีงานมือของห้องมืดที่ไม่ควรถูกมองข้าม เพราะทุกม้วนฟิล์มถูกส่งกลับไปให้ศรีสุภัจจ์ เสถียรศรี ผู้เชี่ยวชาญด้านห้องมืด ช่วยล้างและขยายภาพด้วยเทคนิคขั้นสูง. การเลือกทำงานแบบอนาล็อกครบกระบวนการตั้งแต่การถ่าย ล้าง ไปจนถึงการขยาย ทำให้ผลงานมีเนื้อภาพที่เฉพาะตัว ทั้งเกรน แสง และโทนที่ยากจะเลียนแบบด้วยดิจิทัล และนี่คือคำตอบเชิงปฏิบัติที่ชี้ให้เห็นว่าศิลปะแบบอนาล็อกยังมีพื้นที่ในโลกภาพถ่ายร่วมสมัย.

สถาปัตยกรรม ภูเขา และใบหน้าผู้คน: ภูมิทัศน์ภาคใต้ในสายตาใหม่

แม้ชื่อจะเน้น “ถนน” แต่สิ่งที่นิทรรศการนี้เล่าอย่างเงียบๆ คือความซับซ้อนของภูมิทัศน์ภาคใต้ที่ถูกประกอบขึ้นจากภูเขา สถาปัตยกรรม และใบหน้าผู้คนในดินแดนพหุวัฒนธรรม ภาพจำนวนไม่น้อยหมุนกล้องออกจากทะเลเพื่อมองไปยังแนวเทือกเขาที่โอบล้อมถนน เห็นทั้งยอดที่สูงเสียดฟ้าและแนวเขาโค้งมนที่ดูอ่อนโยน. การเลือกมองภูเขาแทนทะเลคือการพลิกมุมมองหลักที่สังคมมักมีต่อภูมิภาคนี้ และทำให้คำว่า “ภูมิทัศน์ภาคใต้” ถูกขยายความหมายให้ลึกกว่าภาพท่องเที่ยว.

ในขณะเดียวกัน สถาปัตยกรรมในภาพถ่ายเหล่านี้ไม่ได้ถูกมองเป็นเพียงสิ่งปลูกสร้าง แต่คือหลักฐานของประวัติศาสตร์และความเชื่อ ช่างภาพเลือกเลนส์ไปยังมุมที่ชาวบ้านเห็นทุกวันมากกว่ามุมมหาชน ทำให้เราเห็นรายละเอียดของวัดเก่า กุฏิ และอาคารโบราณที่ยังคงถูกใช้งานอยู่ เช่นกุฏิเจ้าอาวาสวัดชลธาราสิงเห และศาลาพระวิหารแดงบนเขาตังกวน. เมื่อภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มบันทึกสิ่งเหล่านี้ไว้ ภูมิทัศน์ภาคใต้จึงไม่ได้ถูกเล่าด้วยวิวกว้างเท่านั้น แต่รวมถึงร่องรอยเล็กๆ ที่ผสานอยู่ในวิถีชีวิตคนท้องถิ่น.

นิทรรศการภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มในฐานะพื้นที่ระบุตัวตนร่วม

สิ่งที่น่าคิดที่สุดใน “ถนนไปสู่แหลมทอง” คือการที่นิทรรศการนี้ถูกจัดโดยสมาคมศิลป์ภูเก็จ และเปิดให้ชมฟรีแก่สาธารณะ. การตัดสินใจเช่นนี้ทำให้พื้นที่ศิลปะกลายเป็นพื้นที่สาธารณะของความทรงจำร่วม ภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มไม่ได้เป็นของสะสมเฉพาะกลุ่ม แต่เป็นบันทึกที่ทุกคนเข้ามาอ่านได้ การเดินเข้าไปท่ามกลางภาพ 114 ภาพบนผนังโค้งของหอศิลป์ จึงไม่ใช่แค่การดูงานศิลปะ แต่คือการเดินเข้าไปในเรื่องเล่าของภูมิทัศน์ภาคใต้ในอีกมิติหนึ่ง.

นิทรรศการภาพถ่ายครั้งนี้ชี้ให้เห็นว่า ศิลปะแบบอนาล็อกยังมีบทบาทสำคัญต่อการรักษาอัตลักษณ์ภูมิภาค เพราะแต่ละเฟรมต้องใช้เวลา ความอดทน และการกลับไปคุยกับสถานที่เดิมหลายครั้ง ผลลัพธ์คือภาพถ่ายที่ไม่เพียงเก็บรายละเอียดของภูมิทัศน์ภาคใต้ แต่เก็บจังหวะเวลาและความรู้สึกของช่างภาพวัย 74 ปีที่เลือกหวนกลับมาถ่ายฟิล์มอีกครั้ง. เมื่อออกจากนิทรรศการ ผู้ชมอาจไม่ได้กลับมารักฟิล์มทุกคน แต่ยากจะปฏิเสธว่าภาพถ่ายคราฟต์ฟิล์มมีพลังพอจะทำให้เรามองโลกใบเดิมด้วยสายตาที่เปลี่ยนไป.