สึสึจิไม่ใช่แค่ไม้พุ่มริมทาง: ทำไมดอกนี้ถึงกลายเป็นไอคอนฤดูใบไม้ผลิญี่ปุ่น

สัญญาณแรกของฤดูใบไม้ผลิ… ไม่ได้มีแค่ซากุระ

ฤดูใบไม้ผลิกลับมาอีกครั้งแล้วนะคะ

แม้ว่าในประเทศไทยเราจะไม่ได้ใช้คำว่า “ฤดูใบไม้ผลิ” แบบญี่ปุ่น แต่พอแดดจัด ท้องฟ้าใส ต้นไม้เขียวชอุ่ม และถนนหนทางเต็มไปด้วยดอกไม้หลากสี ทั้งชมพูพันธุ์ทิพย์ เหลืองปรีดียาธร ราชพฤกษ์ ทองอุไร หางนกยูงฝรั่ง ตะแบก ฯลฯ ก็อดรู้สึกไม่ได้เลยว่า… นี่แหละฤดูใบไม้ผลิในแบบฉบับของเรา

สำหรับสายเที่ยวญี่ปุ่น ฤดูนี้คือช่วงเวลาทองที่ทุกคนเฝ้ารอ เพราะเมืองทั้งเมืองจะถูกแต่งแต้มด้วยมวลดอกไม้ โดยเฉพาะ ดอกซากุระ ที่กลายเป็นภาพจำของใครหลายคนเมื่อพูดถึงสปริงในญี่ปุ่น

แต่พอได้ใช้เวลาอยู่ที่ญี่ปุ่นมากขึ้น ภาพฤดูใบไม้ผลิในใจฉันก็ไม่ได้มีแค่ซากุระอีกต่อไป ดอกไม้นานาชนิดเริ่มเข้ามาแทรกพื้นที่ในความทรงจำ และหนึ่งในนั้นก็คือ ดอกสึสึจิ (Tsutsuji / つつじ) ที่เพิ่งทำให้ฉันหลงรักสุดหัวใจเมื่อปีที่ผ่านมา

ทำความรู้จัก “ดอกสึสึจิ” ไอคอนสีชมพูของญี่ปุ่น

ดอกสึสึจิ ที่ย่านประวัติศาสตร์คุราชิกิบิคัง

ดอกสึสึจิ ที่บริเวณรอบ ๆ ปราสาทสึยามะ จ.โอคายามะ

ดอกสึสึจิ ที่ย่านประวัติศาสตร์คุราชิกิบิคัง

ดอกสึสึจิเป็นดอกไม้ที่มีเสน่ห์แบบเงียบ ๆ แต่ดึงดูดสายตาอย่างแรง ยิ่งมองยิ่งรู้สึกเหมือนถูกสะกดให้หยุดอยู่ตรงนั้น โดยเฉพาะตอนที่มันเบ่งบานพร้อมกันทั้งต้น กลายเป็นก้อนสีชมพู (หรือสีสดอื่น ๆ) ขนาดใหญ่ราวกับงานศิลปะมีชีวิตที่จัดแสดงอยู่ทั่วญี่ปุ่น

เมื่อถึงฤดูกาลของสึสึจิ คุณจะเห็นแนวไม้พุ่มสีสด ๆ เรียงรายอยู่ตามทางเดิน เกาะกลางถนน สวนสาธารณะ วัด ไปจนถึงสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญต่าง ๆ เรียกได้ว่า เป็นดอกไม้สามัญประจำสายตาคนญี่ปุ่น แต่กลับทำให้นักท่องเที่ยวอย่างฉันประทับใจไม่รู้ลืม

สึสึจิ = อาซาเลีย = กุหลาบพันปี

ดอกสึสึจิ ที่สวนโคราคุเอน จ.โอคายามะ

ถ้าใครเป็นสายไม้ดอก น่าจะคุ้นตากับหน้าตาของสึสึจิอยู่บ้าง ที่จริงแล้ว สึสึจิคือดอกอาซาเลีย (Azalea) ที่คนไทยรู้จักกันในชื่อ “ดอกกุหลาบพันปี” นั่นเอง

• ชื่อญี่ปุ่น: สึสึจิ (Tsutsuji / つつじ)

• กลุ่ม: ดอกอาซาเลีย (Azalea)

• กลิ่น: หอมอ่อน ๆ ไม่ฉุน

• สี: ชมพู แดง ส้ม ม่วง ขาว

• กลีบ: มีทั้งแบบขอบหยักและแบบกลีบเป็นคลื่น

• ทรงต้น: ไม้พุ่มเตี้ย แข็งแรง ทนทาน ดูแลง่าย

สิ่งที่ต้องใส่ใจเป็นพิเศษคือ จังหวะการตัดแต่งกิ่ง เพราะถ้าตัดถูกเวลา ปีถัดไปจะได้ดอกที่พุ่มแน่นและสวยสะดุดตา

ถ้าดูใกล้ ๆ จะเห็นว่ามันเหมือนหลายดอกมารวมร่างกัน

ถ้าให้ฉันเล่าถึงเสน่ห์ของสึสึจิแบบละเอียด คงต้องบอกว่ามันเหมือน “รวมลายเซ็นของดอกไม้หลายชนิดไว้ในดอกเดียว” เลยค่ะ

• ลักษณะเกสร ลวดลายบนกลีบ และรูปทรงช่วงโคนดอก ชวนให้นึกถึง ดอกลิลลี่

• บางสายพันธุ์มีกลีบตรงกลางที่ดูคล้าย ดอกกล้วยไม้

• ความบางและเนื้อสัมผัสของกลีบดอก ให้ความรู้สึกคล้าย ดอกชบา

ส่วนคุณแม่ของฉันมองแล้วบอกทันทีว่าเหมือน “ดอกเฟื่องฟ้า” เพราะสีสันสดใส แถมยังเป็นดอกไม้ที่ปลูกกันทั่วไป ตามสวนและริมทางไม่ต่างกันเลย

ผลลัพธ์ที่ได้คือดอกไม้ที่ดูเรียบง่าย แต่ยิ่งสังเกตยิ่งมีรายละเอียดน่าหลงใหล

ทำไมคนญี่ปุ่นยกให้สึสึจิเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ฤดูใบไม้ผลิ

เขาว่ากันว่าในญี่ปุ่น ดอกสึสึจิคือหนึ่งในสัญลักษณ์ประจำฤดูใบไม้ผลิ ถ้ามองแค่ด้วยตาเปล่าอาจรู้สึกว่า “ก็แค่ไม้พุ่มริมทาง” แต่ถ้าลองสังเกตช่วงเวลาการบาน จะเห็นจังหวะที่สวยงามมากระหว่างฤดูต่าง ๆ

คนญี่ปุ่นแบ่งสึสึจิออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ ๆ ตามช่วงเวลาและลักษณะของดอก:

• Tsutsuji Azalea
  กลุ่มอาซาเลียทั่วไปที่พบได้ทั่วญี่ปุ่น มีหลากหลายสายพันธุ์ บานราว กลางเดือนเมษายน – พฤษภาคม ช่วงกลางของฤดูใบไม้ผลิ เดินไปทางไหนก็เจอ เป็นฉากหลังของชีวิตประจำวันชัด ๆ

• Satsuki Azalea (Rhododendron indicum)
  เป็นสายพันธุ์ย่อยของอาซาเลียหรือสึสึจิ ขนาดดอกเล็กกว่า ใบก็บางและเรียวมากกว่า นิยมใช้ทำไม้บอนไซเพราะทรงต้นสวยและแต่งรูปทรงได้ดี ช่วงเวลาบานจะอยู่ที่ กลางเดือนพฤษภาคม – กรกฎาคม ซึ่งกินช่วงปลายฤดูใบไม้ผลิไปจนถึงต้นฤดูร้อน

คำว่า “ซัตสึกิ” (Satsuki / 皐月) จริง ๆ แล้วคือชื่อ เดือนที่ห้า ตามการเรียกเดือนแบบญี่ปุ่นโบราณ (さつき / 皐月 / 五月) ตรงกับ “เดือนพฤษภาคม” พอดี และก็เป็นเดือนที่เจ้าดอกนี้เบ่งบานเต็มที่ด้วย ชื่อกับฤดูกาลเลยผูกกันอย่างสวยงามมาก

พลาดซากุระไม่ใช่เรื่องใหญ่… ถ้ายังมีสึสึจิรออยู่

ใครที่เคยตั้งใจไปดูซากุระ แต่ดันไปไม่ตรงช่วง บานไปหมดแล้วหรือยังไม่ทันบาน ไม่ต้องเสียใจจนเกินไปนะคะ เพราะหลังจากนั้นไม่นาน ฤดูกาลของสึสึจิก็จะตามมา

คุณสามารถเปลี่ยนแผนมาชมดอกสึสึจิตามสวนสาธารณะ วัด ปราสาท หรือสถานที่ท่องเที่ยวต่าง ๆ ได้แบบสบาย ๆ บางพื้นที่ยังมีจัดเป็นเทศกาลชมดอกสึสึจิโดยเฉพาะที่เรียกว่า “Tsutsuji Matsuri” ซึ่งจัดขึ้นในหลายจังหวัดทั่วญี่ปุ่น บรรยากาศสดใสไม่แพ้เทศกาลซากุระเลย

ข้อดีคือ… คนมักไม่แน่นเท่าช่วงซากุระ แต่ความสวยและฟีลฤดูใบไม้ผลิยังมาเต็ม

เกร็ดความรู้เล็ก ๆ แต่ช่วยให้มองสึสึจิได้สนุกขึ้นเยอะ

ชื่อเรียกของดอกอาซาเลียในแต่ละประเทศ

• สากล: ดอกอาซาเลีย (Azalea)

• ญี่ปุ่น: ดอกสึสึจิ (つつじ)

• ไทย: ดอกกุหลาบพันปี

• จีน: ดอกตู้เจวียนฮวา (杜鹃花 / Dùjuān huā)

• เกาหลี: ดอกจินดัลเร (진달래)

จะเห็นว่าหลายประเทศผูกความทรงจำและวัฒนธรรมบางอย่างเข้ากับดอกไม้ชนิดเดียวกัน แต่ต่างชื่อ ต่างเรื่องราว น่าเก็บเป็นลิสต์ไว้ดูเวลาเดินทางมาก

ข้อมูลสั้น ๆ ทางพฤกษศาสตร์ของสึสึจิ

• วงศ์ (Family): Ericaceae (เอริเคซีอี)

• สกุล (Genus): Rhododendron (โรโดเดนดรอน)

• กลุ่มย่อย (Subgenus): Tsutsuji (สึสึจิ)

สรุป: ฤดูใบไม้ผลิของคุณ มีแค่ซากุระจริง ๆ หรือเปล่า?

ครั้งหนึ่งฉันเองก็เคยคิดว่า ฤดูใบไม้ผลิในญี่ปุ่น = ดอกซากุระเท่านั้น แต่พอได้ทำความรู้จักกับดอกสึสึจิอย่างใกล้ชิด มุมมองก็เปลี่ยนไปเลย

ตอนนี้พอถึงสปริงทีไร ภาพที่ลอยขึ้นมาในหัวไม่ได้มีแค่ซากุระโปรย แต่มี แนวสึสึจิสีชมพู แดง ขาว ที่บานแน่นจนมองไม่เห็นใบ แทรกอยู่ในทุกความทรงจำ

ถ้ามีโอกาสได้ไปญี่ปุ่นช่วงกลางเมษายนไปจนถึงต้นฤดูร้อน ลองเงยหน้าจากกลีบซากุระสักนิด แล้วหันไปมองตามริมทาง สวน วัด หรือเกาะกลางถนน คุณอาจจะเจอ “งานศิลปะสีชมพูมีชีวิต” ที่ชื่อว่า สึสึจิ คอยยืนยิ้มให้คุณอยู่โดยไม่รู้ตัวเลยค่ะ