Data Backbone คืออะไร และทำไมระบบข้อมูลรัฐถึงต้องเปลี่ยน
Data Backbone ในบริบทของระบบข้อมูลรัฐ คือโครงสร้างพื้นฐานด้านข้อมูลที่เชื่อมข้อมูลจากหลายหน่วยงานภาครัฐเข้าด้วยกันด้วยมาตรฐานเดียวกัน ให้หน่วยงานสามารถแลกเปลี่ยน ใช้งาน และวิเคราะห์ข้อมูลร่วมกันได้อย่างปลอดภัย ภายใต้กติกาเดียวกัน เพื่อรองรับการใช้ AI ภาครัฐ การกำหนดนโยบาย และการยกระดับบริการประชาชนอย่างเป็นระบบ
หัวใจของการปฏิรูประบบข้อมูลรัฐวันนี้คือการยอมรับว่าการทำงานแบบข้อมูลไซโลใช้ไม่ได้อีกต่อไป ข้อมูลกระจัดกระจายทำให้ภาครัฐไม่เห็นภาพรวมของปัญหาและโอกาสที่แท้จริง ความพยายามผลักดันให้เกิด National Data Backbone ผ่านแพลตฟอร์ม D2 จึงไม่ใช่เรื่องเทคนิค แต่เป็นการเปลี่ยนวิธีคิดของทั้งระบบราชการให้มองข้อมูลเป็น “โครงสร้างพื้นฐานสาธารณะ” ไม่ใช่ทรัพย์สินของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง การที่สถาบันข้อมูลขนาดใหญ่จัดงาน BDI Day 2026 ในโอกาสก้าวสู่ปีที่ 4 ของการดำเนินงาน ก็สะท้อนชัดว่าประเด็นนี้กำลังถูกดันขึ้นมาเป็นวาระระดับชาติ
D2 เปลี่ยนการเชื่อมข้อมูลหน่วยงานให้กลายเป็นระบบ รับมือภัยพิบัติและบริการประชาชน
แพลตฟอร์ม D2 หรือ Data Integration and Intelligence Platform คือแกนกลางของ Data Backbone ที่ออกแบบมาเพื่อเชื่อมโยงและวิเคราะห์ข้อมูลขนาดใหญ่ของภาครัฐอย่างเป็นระบบ มีมาตรฐาน และคำนึงถึงความมั่นคงปลอดภัยของข้อมูล แทนที่จะดึงข้อมูลทั้งหมดไปกองไว้ส่วนกลาง BDI เลือกแนวทางเชื่อมแบบกระจายศูนย์ เลือกเฉพาะชุดข้อมูลที่มีคุณค่าต่อการใช้งานจริง และให้หน่วยงานเจ้าของข้อมูลยังคุมเงื่อนไขการใช้ข้อมูลผ่านระบบ Data to Share ซึ่งจัดการคำขอและการอนุมัติแบ่งปันข้อมูลพร้อมเอกสารเงื่อนไขการประมวลผล
หนึ่งในโจทย์ที่ชี้ให้เห็นภาพชัดคือข้อมูลด้านการจัดการภัยพิบัติ 118 ชุดที่กระจายอยู่ใน 52 หน่วยงาน ครอบคลุมข้อมูลน้ำ อุตุนิยมวิทยา ผังเมือง โครงข่ายสื่อสาร กลุ่มเปราะบาง และสาธารณสุข ข้อมูลเหล่านี้หากยังแยกส่วน การตัดสินใจย่อมช้าและขาดมิติ แต่เมื่อเชื่อมผ่าน D2 ภาครัฐมีโอกาสเห็นภาพรวมเดียวกันในการเตรียมรับมือ เตือนภัย และวางมาตรการช่วยเหลือได้ตรงจุดกว่าเดิม การที่มีระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการแบ่งปันข้อมูลดิจิทัล และแผนยุทธศาสตร์การใช้ประโยชน์จากข้อมูลขนาดใหญ่ ก็ทำให้การเชื่อมข้อมูลหน่วยงานครั้งนี้ไม่ใช่แค่โครงการทดลอง แต่เป็นกรอบถาวรของระบบข้อมูลรัฐยุคใหม่
จากระบบข้อมูลรัฐสู่ AI ภาครัฐ โครงการ Travel Link, Health Link และ Envi Link
Data Backbone จะไม่มีความหมายหากไม่ลงท้ายด้วยบริการที่ประชาชนจับต้องได้ นี่คือเหตุผลที่ BDI ใช้ D2 รองรับโครงการเชิงประยุกต์อย่าง Travel Link, Health Link และ Envi Link ที่นำระบบข้อมูลรัฐไปเชื่อมกับ AI ภาครัฐแบบเน้นผลลัพธ์ Travel Link ใช้ข้อมูลการเดินทางเพื่อเพิ่มขีดความสามารถด้านการท่องเที่ยว ทำให้การมองภาพการท่องเที่ยวลงรายละเอียดได้ว่าผู้คนเดินทางและใช้พื้นที่อย่างไร
ฝั่งสุขภาพ Health Link เชื่อมข้อมูลจากหน่วยบริการมากกว่า 10,000 แห่งทั่วประเทศ มีการใช้งานมากกว่า 1.2 ล้านครั้ง และมีบุคลากรทางการแพทย์ใช้งานมากกว่า 50,000 คน จุดสำคัญคือช่วยให้ข้อมูลสุขภาพที่อยู่ต่างหน่วยบริการใช้ประกอบการดูแลรักษาได้ต่อเนื่องมากขึ้น ขณะที่ Envi Link ใช้ข้อมูลสิ่งแวดล้อมเพื่อเฝ้าระวังปัญหา โดยเฉพาะ PM 2.5 โครงการเหล่านี้คือหลักฐานว่าการเชื่อมข้อมูลหน่วยงานผ่าน D2 ไม่ได้หยุดอยู่ที่แดชบอร์ด แต่เริ่มกลายเป็น data product ที่หน่วยงานต่าง ๆ นำกลับไปใช้ได้ซ้ำ และเปิดทางให้ AI เข้ามาเสริมการตัดสินใจในพื้นที่สุขภาพ ท่องเที่ยว และสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นรูปธรรม
ThaiLLM และอธิปไตยทาง AI เมื่อ Data Backbone กลายเป็นฐานโมเดลภาษา
อีกด้านที่น่าสนใจคือการเดินหน้าพัฒนา ThaiLLM โมเดลภาษาไทยสำหรับ AI ภาครัฐซึ่งผูกโยงกับแนวคิด AI Sovereignty หรือการสร้างขีดความสามารถด้านปัญญาประดิษฐ์ที่เหมาะสมกับบริบทของประเทศเอง การมี Data Backbone ที่เชื่อมข้อมูลจริงจากภาครัฐทำให้ ThaiLLM ไม่ได้เติบโตบนข้อมูลทั่วไปเพียงอย่างเดียว แต่สามารถเรียนรู้จากข้อมูลเชิงนโยบาย ข้อมูลบริการสาธารณะ และข้อมูลเฉพาะด้านสุขภาพ การท่องเที่ยว และภัยพิบัติที่ผ่านการคัดกรองแล้ว
ทิศทาง ThaiLLM 2027 คือการยกระดับโมเดลภาษาไทยให้ครอบคลุมบริบทของประเทศมากขึ้น ทั้งการรวบรวมข้อมูลภาษาถิ่น การเพิ่มความสะดวกในการเข้าถึง การพัฒนา benchmark สำหรับการสกัดข้อมูลและตรวจจับข้อมูลส่วนบุคคล รวมถึงการเพิ่มประสิทธิภาพของโมเดล “เป้าหมายไม่ใช่การทำ AI เพื่อโชว์ แต่คือการสร้างอธิปไตยทาง AI ผ่านโครงสร้างพื้นฐาน ความน่าเชื่อถือ กำลังคน และการสร้างมูลค่า” คือสารที่ส่งออกมาชัดเจนจากการประกาศทิศทางนี้ หากไม่มีระบบข้อมูลรัฐที่เชื่อมถึงกัน การพูดถึง AI Sovereignty ก็จะเป็นแค่คำสวยหรู ไม่ใช่กลยุทธ์ที่ลงมือทำได้จริง
พันธมิตรภาครัฐ–เอกชน และก้าวต่อไปของ Data Backbone
Data Backbone จะเดินไปต่อไม่ได้หากขาดคนและพันธมิตร BDI มีทีมงานด้านข้อมูลมากกว่า 100 คน และทีมเทคโนโลยีอีกกว่า 40 คน รองรับการทำงานเชิงวิเคราะห์และเทคนิคในโครงการต่าง ๆ ของระบบข้อมูลรัฐ แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือการเปิดพื้นที่ให้ภาคเอกชนและผู้พัฒนานวัตกรรมเข้ามาต่อยอด AI ภาครัฐผ่านกลไกอย่าง BDI Hackathon ทั้งในกลุ่มเยาวชน ผู้ใช้งานทั่วไป และสตาร์ตอัปที่ต้องการพัฒนาต้นแบบไปสู่การใช้งานจริง
BDI ยังให้ความสำคัญกับการสร้างความร่วมมือระหว่างภาครัฐและเอกชน เพื่อส่งเสริมการนำข้อมูลและ AI ไปใช้สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจ และเชื่อมโจทย์ปัญหาจริงจากพื้นที่กับผู้พัฒนานวัตกรรม ทิศทางปี 2570 ที่ประกาศภายใต้แนวคิด Data Backbone for a Resilient Thailand จึงไม่ใช่เพียงแผนงานของหน่วยงานเดียว แต่คือคำเชิญชวนให้ทั้งระบบเข้ามาใช้และพัฒนาระบบข้อมูลรัฐร่วมกัน หากเดินตามแผน 3 ปีจนทำให้ข้อมูล “พร้อมใช้” และต่อยอด ThaiLLM กับ AI ภาครัฐได้จริง เราอาจได้เห็นการตัดสินใจเชิงนโยบายที่อิงข้อมูลร่วมกันมากขึ้น และบริการสาธารณะที่ตอบโจทย์ชีวิตผู้คนมากกว่าเดิม
