AI ไม่ใช่แค่เครื่องมือเพิ่มความเร็ว แต่เป็นทางเลือกทางเศรษฐกิจ
ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI คือเทคโนโลยีที่ช่วยวิเคราะห์ข้อมูล เรียนรู้รูปแบบ และสนับสนุนการตัดสินใจหรือค้นพบแนวทางใหม่ โดยเมื่อนำไปใช้ร่วมกับความรู้ของคนและความต้องการจริง ก็สามารถยกระดับการผลิตและสร้างธุรกิจได้
นี่คือเหตุผลที่การถกเถียงเรื่อง AI กับเศรษฐกิจไม่ควรหยุดอยู่ที่การใช้ระบบอัตโนมัติเพื่อลดเวลาทำงาน หากประเทศใช้ AI แค่เพิ่มประสิทธิภาพในกิจการเดิม แต่ยังต้องนำเข้าเทคโนโลยีและพึ่งพางานวิจัยจากภายนอก ก็มีโอกาสได้ประโยชน์เพียงระยะสั้น ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม กล่าวถึงทิศทางนี้บนเวทีสัมมนาหอการค้าทั่วประเทศ ครั้งที่ 44 เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 ที่จังหวัดเชียงราย โดยเสนอให้ใช้ AI ค้นคว้าองค์ความรู้และสร้างนวัตกรรม แทนการเป็นผู้ตามเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว
ข้อเสนออีกด้านมาจากสมคิด จาตุศรีพิทักษ์ อดีตรองนายกรัฐมนตรี ซึ่งกล่าวปาฐกถาหัวข้อพลิกประเทศไทยให้ไปต่อในงานรำลึกศาสตราจารย์สังเวียน อินทรวิชัย โดยมองว่า AI อาจเปลี่ยนโลกและวิถีชีวิตอย่างมาก พร้อมเสนอให้ใช้เป็นเครื่องมือยกระดับเศรษฐกิจในหลายอุตสาหกรรม มุมมองทั้งสองชี้ตรงกันว่าโอกาสมีอยู่ แต่การสร้างมูลค่าในประเทศต้องมากกว่าการซื้อเครื่องมือสำเร็จรูปมาใช้

เกษตรและ SME ต้องได้ข้อมูลและเครื่องมือที่ใช้แก้ปัญหาจริง
ข้อเสนอ AI ภาคเกษตรจะมีความหมายก็ต่อเมื่อช่วยให้เกษตรกรตัดสินใจได้ดีขึ้น ตั้งแต่ข้อมูลสภาพอากาศและการเพาะปลูก ไปจนถึงการรวมกลุ่มและช่องทางขาย สมคิดเสนอแพลตฟอร์มที่เชื่อมข้อมูลเหล่านี้ รวมทั้งพื้นที่ซื้อขายพืชพันธุ์ใหม่ เพื่อแก้ปัญหาเรื้อรังของภาคเกษตรและเพิ่มโอกาสให้ผู้ผลิตรายย่อย แต่แพลตฟอร์มอย่างเดียวไม่พอ หากข้อมูลไม่แม่นยำ เข้าถึงยาก หรือไม่สอดคล้องกับวิธีทำงานในพื้นที่ ก็จะกลายเป็นอีกระบบที่เกษตรกรต้องแบกรับ
สำหรับ AI สำหรับ SME โอกาสอยู่ที่การลดช่องว่างด้านข้อมูล เงินทุน และเทคโนโลยี สมคิดเสนอให้ AI ทำงานร่วมกับธนาคารไร้สาขา เพื่อวิเคราะห์กระแสเงินสดและพฤติกรรมทางการเงิน ช่วยให้ธุรกิจรายย่อยเข้าถึงเงินทุนต้นทุนต่ำและขยายตลาดได้ ขณะเดียวกัน ภาครัฐและมหาวิทยาลัยมีเทคโนโลยีพร้อมใช้กว่า 3,000 รายการให้ผู้ประกอบการนำไปประยุกต์ใช้ร่วมกับหน่วยงานวิจัย
โจทย์จึงไม่ใช่เพียงเปิดรายการเทคโนโลยีให้เลือก แต่ต้องมีผู้ช่วยเชื่อมเครื่องมือเข้ากับปัญหาของแต่ละกิจการ ตั้งแต่การทดลองใช้ การปรับให้เข้ากับข้อมูลของธุรกิจ ไปจนถึงการวัดผล หากปล่อยให้ผู้ประกอบการรายเล็กต้องทำทุกขั้นตอนเอง ประโยชน์ของ AI ก็อาจตกอยู่กับองค์กรที่มีทุนและบุคลากรพร้อมอยู่แล้ว

สร้างคนให้เป็นผู้สร้างงาน พร้อมดึงงานวิจัยกลับสู่การผลิต
การใช้ AI ให้เศรษฐกิจโตอย่างยั่งยืนต้องเปลี่ยนวิธีพัฒนาคนด้วย แนวคิดจากผู้หางานสู่ผู้สร้างงานหมายถึงการทำให้ผู้เรียนสามารถใช้วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และความรู้ในสาขาของตนสร้างผลิตภัณฑ์หรือธุรกิจใหม่ ไม่ใช่เรียนเพื่อรอรับตำแหน่งงานที่มีอยู่แล้ว ศ.ดร.ยศชนันเสนอให้มหาวิทยาลัยมีบทบาทสร้างผู้ประกอบการที่ต่อยอดนวัตกรรมและสร้างงานในชุมชน
ข้อเสนอเรื่องการเรียนรู้ต้องตามมาด้วยช่องทางให้คนทำงานปรับทักษะได้จริง กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมเตรียมผลักดันการประเมินประสบการณ์ทำงานเป็นทักษะและเทียบโอนเป็นคุณวุฒิ เพื่อให้แรงงานอัปเกรดตนเองได้โดยไม่ถูกจำกัดด้วยสาขาที่เคยเรียน นี่เป็นประโยชน์ที่จับต้องได้กว่าการพูดถึงทักษะแห่งอนาคตอย่างกว้าง ๆ เพราะเปิดทางให้คนที่ทำงานแล้วกลับเข้าสู่การเรียนรู้โดยไม่ต้องเริ่มต้นใหม่ทั้งหมด
ด้านการผลิต เป้าหมายที่ควรยึดคือไม่แยกงานวิจัยออกจากโรงงานและตลาด ศ.ดร.ยศชนันระบุว่าต้องยุติรูปแบบที่งานวิจัยและพัฒนาอยู่ต่างประเทศ แต่การผลิตอยู่ในประเทศ พร้อมผลักดันให้ไทยวิจัย พัฒนา และผลิตเทคโนโลยีได้เอง เทคโนโลยีไทยจึงจะมีน้ำหนักเมื่อสร้างมูลค่าสูงในประเทศ และตอบโจทย์ความต้องการที่ผู้ประกอบการกับชุมชนพบจริง
บททดสอบอยู่ที่การนำไปใช้จริง ไม่ใช่จำนวนโครงการ
คำเตือนที่ควรมองอย่างจริงจังคือแรงงานฝีมือและพนักงานสำนักงานอย่างน้อย 30% อาจเสี่ยงถูกแทนที่ภายใน 3 ปี ตามการประเมินของสมคิด ตัวเลขนี้ไม่ใช่คำทำนายที่ยืนยันผลลัพธ์แน่นอน แต่สะท้อนว่าการเปลี่ยนผ่านกำลังเกิดขึ้นเร็วกว่าระบบฝึกทักษะและหลักประกันแรงงาน หากนโยบายเน้นซื้อระบบโดยไม่เตรียมคนที่ได้รับผลกระทบ การเพิ่มผลิตภาพก็อาจมาพร้อมต้นทุนทางสังคมที่สูง
ภาครัฐเองต้องแก้ปัญหาการแยกส่วนของข้อมูลและขั้นตอนซ้ำซ้อน สมคิดเสนอให้ AI ช่วยเชื่อมฐานข้อมูลระหว่างหน่วยงาน ลดการหวงข้อมูล และเพิ่มประสิทธิภาพการทำงาน ส่วนภาคธุรกิจต้องขยับจากการใช้ AI ช่วยงานประจำไปสู่การค้นพบองค์ความรู้และเทคโนโลยีใหม่ ทั้งสองด้านต้องมีกติกาด้านข้อมูล ความรับผิดชอบ และการประเมินผลที่ชัดเจน ไม่เช่นนั้นระบบอาจเพิ่มความเสี่ยงแทนการแก้ปัญหา
กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมระบุว่าจะเดินหน้าความร่วมมือกับหอการค้า ภาคเอกชน มหาวิทยาลัย และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อเชื่อมการพัฒนาคน วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม ข้อสรุปจึงชัดเจนว่า AI จะปลดล็อกเศรษฐกิจได้ก็ต่อเมื่อเข้าถึงเกษตรกรและ SME ได้จริง สร้างทักษะใหม่ให้คนทำงาน และทำให้งานวิจัยต่อยอดเป็นการผลิตมูลค่าสูงในประเทศ หากทำได้เพียงจัดหาเครื่องมือ แต่ไม่สร้างคนและธุรกิจที่ใช้เครื่องมือนั้น ประเทศก็ยังเป็นผู้ตาม






