เป้าหมาย 4 ล้านคนเป็นจุดเริ่ม ไม่ใช่คำตอบสุดท้าย
AI คัดกรองจอประสาทตา คือการประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์เพื่อช่วยค้นหาผู้ที่อาจมีความเสี่ยงต่อโรคจากการตรวจคัดกรอง โดยมีเป้าหมายให้ผู้ที่ต้องได้รับการประเมินต่อเข้าสู่บริการวินิจฉัยและรักษาได้เร็วขึ้น โดยเฉพาะผู้ป่วยเบาหวาน
เมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน 2569 กระทรวงสาธารณสุขและบริษัทไบเออร์ไทยลงนามบันทึกความเข้าใจเพื่อสนับสนุนระบบนิเวศสุขภาพ โดยมีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขเป็นประธาน และปลัดกระทรวงเป็นผู้ลงนามฝ่ายกระทรวง ความร่วมมือนี้รวมถึงการสนับสนุนวิจัยทางคลินิกระยะแรกประมาณ 153 ล้านบาท และการพัฒนาระบบ AI คัดกรองโรคจอประสาทตา
เป้าหมายที่ประกาศคือเพิ่มจำนวนผู้ได้รับการคัดกรองจาก 2 ล้านคนเป็น 4 ล้านคน ตัวเลขนี้มีความหมายต่อเมื่อการตรวจนำไปสู่การพบความเสี่ยง การวินิจฉัย และการดูแลรักษาได้จริง มิฉะนั้น การเพิ่มจำนวนคนที่ผ่านเครื่องคัดกรองก็ยังไม่เท่ากับการเพิ่มจำนวนคนที่ได้รับการดูแล

เหตุผลที่เลือกใช้ AI กับกลุ่มเสี่ยง
เหตุผลด้านสุขภาพชัดเจน: การพบโรคตั้งแต่ระยะเริ่มต้นช่วยเพิ่มโอกาสดูแลก่อนการสูญเสียการมองเห็น กระทรวงสาธารณสุขระบุว่าจะให้ความสำคัญกับผู้ป่วยเบาหวานซึ่งมีความเสี่ยง และต้องการให้เทคโนโลยีช่วยขยายโอกาสเข้าถึงการคัดกรอง
AI ในแผนนี้มีบทบาทด้านการคัดกรองเพื่อค้นหากลุ่มเสี่ยง ไม่ควรถูกเข้าใจว่าเป็นสิ่งทดแทนการวินิจฉัยของบุคลากรทางการแพทย์หรือการรักษา ประโยชน์ต่อประชาชนจึงไม่ได้เกิดจากการมีระบบอัตโนมัติเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นกับว่าผู้ที่ถูกคัดกรองจะได้รับการประเมินและเข้าถึงบริการขั้นต่อไปหรือไม่
นี่คือเหตุผลที่โครงการต้องพัฒนาศักยภาพสถานพยาบาลและระบบส่งต่อควบคู่กัน ตั้งแต่คัดกรอง วินิจฉัย ไปจนถึงรักษา หากห่วงโซ่นี้เชื่อมต่อได้ การตรวจเร็วก็มีโอกาสเปลี่ยนเป็นการดูแลที่เร็วขึ้นและลดความเสี่ยงต่อการสูญเสียการมองเห็น

การลงทุนด้านวิจัยต้องสร้างหลักฐานและประโยชน์สาธารณะ
เงินลงทุนวิจัยทางคลินิกประมาณ 153 ล้านบาทเป็นโอกาสระยะแรก ไม่ใช่หลักประกันว่าเทคโนโลยีจะเหมาะกับการใช้ในทุกพื้นที่ทันที คุณค่าของงานวิจัยจึงควรวัดจากหลักฐานที่นำไปใช้ปรับบริการได้ และจากความสามารถของระบบในการดูแลผู้ที่ผลคัดกรองชี้ว่าควรได้รับการประเมินต่อ
แผนนี้ยังอยู่ภายใต้นโยบาย Medical Investment Hub ซึ่งเชื่อมการยกระดับบริการสุขภาพ การวิจัยและพัฒนา และอุตสาหกรรมผลิตภัณฑ์สุขภาพเข้าด้วยกัน รัฐบาลตั้งเป้าดึงดูดเงินลงทุนใหม่กว่า 68,000 ล้านบาท และสร้างผลต่อเศรษฐกิจไม่น้อยกว่าร้อยละ 0.5 ของผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ
แต่สำหรับประชาชน ความสำเร็จไม่ควรถูกตัดสินจากเม็ดเงินหรือจำนวนผู้ผ่านการคัดกรองเท่านั้น ประเด็นที่ควรติดตามคือการเชื่อมต่อกับการวินิจฉัยและรักษา รวมถึงการเข้าถึงบริการที่มีคุณภาพ เพราะเป้าหมายด้านเศรษฐกิจจะมีน้ำหนักต่อเมื่อเดินไปพร้อมกับผลลัพธ์ด้านสุขภาพ

บทสรุป: วัดผลจากคนที่ได้รับการดูแล
ความร่วมมือระหว่างกระทรวงสาธารณสุขกับไบเออร์ทำให้การคัดกรองโรคจอประสาทตาด้วย AI มีเป้าหมายขยายถึง 4 ล้านคน และผูกกับการลงทุนวิจัยทางคลินิก เป้าหมายนี้มีศักยภาพเพิ่มโอกาสตรวจพบโรคตั้งแต่ระยะแรก แต่ยังเป็นเพียงจุดตั้งต้นของการขยายบริการ
โจทย์สำคัญคือทำให้คนที่ได้รับการคัดกรองเข้าถึงการวินิจฉัยและการรักษาได้ต่อเนื่อง พร้อมใช้หลักฐานจากการวิจัยพัฒนาระบบบริการให้เหมาะกับประชาชน หากทำได้ ตัวเลข 4 ล้านคนจะไม่ใช่เพียงตัวชี้วัดการเข้าถึงการตรวจ แต่จะสะท้อนโอกาสที่เพิ่มขึ้นในการรักษาการมองเห็นและยกระดับคุณภาพชีวิต






