ฤดูหนาวไม่ใช่แค่หนาว แต่คือฤดูกาลของโรคทางเดินหายใจ
การป้องกันโรคทางเดินหายใจในฤดูหนาวคือการวางแผนและปฏิบัติตัวเพื่อลดโอกาสติดเชื้อและลดความรุนแรงของโรคที่มากับอากาศเย็นและแห้ง เช่น ไข้หวัดใหญ่ โควิด และโรคจากฝุ่น PM 2.5 โดยเน้นการฉีดวัคซีน การสวมหน้ากาก การรักษาความสะอาดมือและสถานที่ รวมถึงการดูแลกลุ่มเสี่ยงเป็นพิเศษ เพื่อไม่ให้การติดเชื้อเล็กน้อยลุกลามเป็นโรครุนแรงที่ต้องนอนโรงพยาบาล ปลายเดือนตุลาคมถือเป็นจุดเริ่มต้นของฤดูหนาวอย่างเป็นทางการ ซึ่งอากาศเย็นและแห้งเอื้อต่อการแพร่กระจายของเชื้อโรคทางเดินหายใจอย่างรวดเร็ว หน่วยงานด้านมหาดไทยและสาธารณสุขจึงออกมาตรการเฝ้าระวังโรคติดต่อฤดูหนาวแบบเชิงรุก โดยเน้นศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก สถานศึกษา และสถานที่รวมกลุ่มเป็นพิเศษ เพราะเมื่อเชื้อแพร่ในที่แออัดแล้ว มักลุกลามเป็นการระบาดเป็นกลุ่มก้อนและกระจายสู่ชุมชนได้ง่าย มุมมองเชิงความคิดเห็นคือ เราไม่ควรคิดว่าไข้หวัดหรือโรคทางเดินหายใจในฤดูหนาวเป็นเรื่องเล็ก โดยเฉพาะในกลุ่มเสี่ยงโรคอย่างเด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้มีโรคประจำตัวที่ไวต่อการเปลี่ยนแปลงของอากาศ การรอให้ป่วยก่อนแล้วค่อยรักษา เท่ากับเปิดโอกาสให้โรควิ่งนำหน้าเราอยู่เสมอ
กลยุทธ์ที่ 1 วัคซีนไข้หวัดและวัคซีนจำเป็นสำหรับกลุ่มเสี่ยงโรค
ถ้าต้องเลือกมาตรการป้องกันฤดูหนาวเพียงอย่างเดียวสำหรับกลุ่มเสี่ยง วัคซีนไข้หวัดและวัคซีนที่แพทย์แนะนำควรมาเป็นอันดับแรก เพราะช่วยลดโอกาสอาการรุนแรงเมื่อติดเชื้อ แม้วัคซีนจะไม่ทำให้ไม่ติดเชื้อเลย แต่ช่วยลดความรุนแรงเมื่อติดเชื้อได้อย่างชัดเจน นี่คือเกราะป้องกันที่หลายคนยังมองข้าม แพทย์ย้ำว่าผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ ผู้ป่วยโรคเรื้อรัง และเด็ก คือกลุ่มเป้าหมายหลักที่ควรได้รับวัคซีนอย่างสม่ำเสมอ แต่ข้อมูลการฉีดวัคซีนพบว่าทุกปี กลุ่มเป้าหมายได้รับวัคซีนยังไม่ถึงร้อยละ 50 ขณะที่คนทั่วไปที่สุขภาพแข็งแรงกลับต้องการฉีดมากกว่า สะท้อนปัญหาความกลัวและความเข้าใจผิดของกลุ่มเสี่ยงเอง ในเชิงทัศนะ นี่คือจุดอ่อนใหญ่ของระบบป้องกันโรคทางเดินหายใจ เพราะต่อให้รัฐจัดหาวัคซีนและออกคำแนะนำครบ หากกลุ่มเสี่ยงไม่ยอมรับวัคซีน วงจรผู้ป่วยหนักและเตียงโรงพยาบาลล้นก็จะเกิดซ้ำทุกฤดูหนาว การให้ข้อมูลที่ตรงไปตรงมาและตอบความกังวลของครอบครัวกลุ่มเสี่ยงจึงสำคัญไม่แพ้การจัดหาวัคซีน
กลยุทธ์ที่ 2 หน้ากาก ล้างมือ และมาตรการในโรงเรียน ศูนย์เด็กเล็ก
โรคทางเดินหายใจแพร่กระจายผ่านละอองฝอยจากการไอจามและการสัมผัสสิ่งของร่วมกัน การสวมหน้ากากและล้างมือจึงไม่ใช่คำแนะนำล้าสมัย แต่เป็นเกราะพื้นฐานที่ยังได้ผลในทุกฤดูหนาว คำแนะนำจากหน่วยงานสาธารณสุขคือสวมหน้ากากอนามัยเมื่ออยู่ในที่แออัดหรือพื้นที่ปิด ล้างมือบ่อยด้วยน้ำและสบู่หรือเจลแอลกอฮอล์ โดยเฉพาะก่อนรับประทานอาหารและหลังสัมผัสสิ่งของสาธารณะ ในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กและสถานศึกษา มีการสั่งการให้คัดกรองเด็กก่อนเข้าเรียนทุกวัน ทำความสะอาดของเล่นและสิ่งของเครื่องใช้อย่างสม่ำเสมอ พร้อมทั้งประชาสัมพันธ์มาตรการป้องกันโรคติดเชื้อให้ครูและผู้ปกครองรับรู้ เพราะโรคอย่างโควิด ไข้หวัดใหญ่ RSV และมือเท้าปาก มักระบาดเป็นกลุ่มก้อนในสถานที่รวมกลุ่ม มุมมองเชิงวิจารณ์คือ หากโรงเรียนหรือศูนย์เด็กเล็กมองมาตรการเหล่านี้เป็นเพียงภาระเอกสาร ไม่ได้ทำจริงจัง เด็กเล็กจะกลายเป็นตัวกลางแพร่โรคกลับสู่ครอบครัว โดยเฉพาะบ้านที่มีผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยโรคเรื้อรังอยู่ร่วมด้วย
กลยุทธ์ที่ 3 รับมือ PM 2.5 และดูแลผู้มีโรคภูมิแพ้ โรคปอดเรื้อรัง
ฤดูหนาวทุกวันนี้ไม่ได้มีแค่ลมเย็น แต่มีฝุ่น PM 2.5 ปะปนมาด้วย ทำให้โรคทางเดินหายใจซับซ้อนขึ้นไปอีกขั้น ฝุ่นขนาดเล็กนี้สามารถกระตุ้นอาการภูมิแพ้ทั้งระบบทางเดินหายใจและผิวหนัง และทำให้ผู้ป่วยโรคภูมิแพ้และถุงลมโป่งพองมีอาการกำเริบได้ ผู้ที่ต้องใช้ยาประจำจึงไม่ควรขาดยา และควรพบแพทย์ทันทีเมื่อมีอาการผิดปกติ เพราะหากปล่อยให้อาการอยู่นาน การติดเชื้อทางเดินหายใจส่วนต้นอาจลุกลามลงสู่ปอดจนเกิดปอดบวมและต้องรักษาในโรงพยาบาล การป้องกันตนเองจากฝุ่น PM 2.5 แนะนำให้ใช้หน้ากากระดับ N95 เมื่ออยู่กลางแจ้งหรือพื้นที่ค่าฝุ่นสูง ขณะเดียวกัน การลดปัญหาฝุ่นต้องอาศัยความร่วมมือของทุกคนในการลดการเผาขยะและกิจกรรมที่ปล่อยฝุ่นและมลภาวะทางอากาศ ในมุมความคิดเห็น การจัดการ PM 2.5 และสุขภาพไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องของหน่วยงานรัฐฝ่ายเดียว เพราะทุกครั้งที่เราจุดไฟเผา เรากำลังเพิ่มความเสี่ยงให้เด็กเล็ก ผู้สูงอายุ และผู้ป่วยโรคปอดในชุมชนของเราเอง
กลยุทธ์ที่ 4–5 ใช้ระบบเฝ้าระวังชุมชน และอย่าปล่อยให้ป่วยลุกลาม
อีกสองกลยุทธ์ที่มักถูกมองข้ามคือการเฝ้าระวังระดับชุมชน และการรีบดูแลตั้งแต่เริ่มป่วย หน่วยงานด้านมหาดไทยสั่งการให้ผู้ว่าราชการจังหวัดเชื่อมโยงกลไกนายอำเภอ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ผู้นำชุมชน และอาสาสมัครสาธารณสุข เพื่อสร้างการรับรู้และแจ้งเตือนประชาชน หากพบผู้ป่วยหรือการระบาดเป็นกลุ่มก้อน ต้องรีบแจ้งหน่วยงานสาธารณสุขเพื่อส่งทีมสอบสวนโรคลงพื้นที่ควบคุมทันทีตามแนวทางของกรมควบคุมโรค ในระดับบุคคล แพทย์ย้ำว่าหากมีอาการผิดปกติควรพบแพทย์ตั้งแต่ระยะแรก ไม่ปล่อยให้การติดเชื้อทางเดินหายใจลุกลามลงสู่ปอดจนกลายเป็นปอดบวม หลักดูแลสุขภาพพื้นฐานอย่างกินร้อน ช้อนกลาง ล้างมือ สวมหน้ากาก พักผ่อนเพียงพอ และลดความเครียด จึงยังเป็นสูตรที่ใช้ได้ผลในทุกฤดู ข้อสรุปเชิงทัศนะคือ ระบบเฝ้าระวังที่ดีจะไม่มีความหมาย หากคนในชุมชนเพิกเฉยต่อสัญญาณเตือนของร่างกายตัวเอง ฤดูหนาวนี้ การป้องกันโรคทางเดินหายใจจึงต้องเริ่มจากบ้านของเราเอง แล้วต่อยอดสู่โรงเรียน ชุมชน และทั้งสังคมอย่างต่อเนื่อง
