ชีวิตหลังลูกกรง: เมื่อคนทั้งคนถูกลดเหลือแค่คำว่า “นักโทษ”
สำหรับใครหลายคน คำว่า “นักโทษ” มักแปลตรงตัวเป็น “คนร้าย” หรือคนที่ทำผิดจนสมควรถูกขังอยู่ในที่ที่ทั้งโหดร้าย ถูกควบคุมอย่างเข้มงวด และไร้อิสรภาพ ชีวิตหลังลูกกรงจึงถูกมองว่าเป็นเรื่องไกลตัว ไม่จำเป็นต้องสนใจ แม้จะมีการละเมิดสิทธิมนุษยชนเกิดขึ้น ก็มักถูกเมินเฉยเพราะบางคนเชื่อว่า “คนพวกนี้เคยทำร้ายคนอื่นมาก่อน”
เมื่อมองซ้ำๆ ในสายตาสังคม นักโทษจึงค่อยๆ กลายเป็นเหมือน “ผี” ที่ไร้ตัวตน ไม่มีเสียง และไม่มีใครใส่ใจว่าพวกเขาต้องเผชิญอะไรอยู่ในกำแพงสูงเหล่านั้น
แต่ในอีกด้านหนึ่ง เรื่องราวของชีวิตในเรือนจำกลับเป็นวัตถุดิบทองคำของคนทำหนัง ทั้งหนังใหญ่ ซีรีส์ ไปจนถึงงานดรามาเข้มข้น เพราะชีวิตหลังลูกกรงไม่เคยมีแค่ “ผู้คุมกับนักโทษ” เท่านั้น ทว่ามีเรื่องราวระหว่างบรรทัดเต็มไปหมด ตั้งแต่ความเป็นมนุษย์ อิสรภาพ ความหวัง ความอยุติธรรม ไปจนถึงการวิพากษ์การเมืองและสภาพสังคมนอกคุกที่เลี่ยงจะพูดตรงๆ ไม่ได้เลย
ประโยคที่ว่า “สังคมเป็นอย่างไร ดูได้จากการปฏิบัติต่อผู้ที่ไร้สิทธิไร้เสียงที่สุดอย่างนักโทษ” จึงไม่ได้เกินจริงนัก และถ้าลองดูผ่าน 5 เรื่องต่อไปนี้ คุณอาจมอง “เรือนจำ” ไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป
1. The Shawshank Redemption – ความหวังที่ไม่มีใครขังได้
ดรามาขึ้นหิ้งปี 1994 ที่ดัดแปลงจากเรื่องสั้นของสตีเฟน คิง “Rita Hayworth and Shawshank Redemption” เล่าเรื่อง “แอนดี ดูเฟรนส์” นักโทษชายที่ถูกส่งเข้าไปในเรือนจำชอว์แชงก์ ผ่านสายตาและการบอกเล่าของ “เรด” เพื่อนนักโทษในคุกที่ได้ชื่อว่าโหดที่สุดแห่งหนึ่งในรัฐเมน สหรัฐอเมริกา
ใต้โครงเรื่องแหกคุกอันโด่งดัง หนังค่อยๆ เปิดให้เห็นความฉ้อฉลตั้งแต่กระบวนการยุติธรรมที่คุมขังคนบริสุทธิ์ การสังหารระหว่างควบคุมตัว การทุจริตของเจ้าหน้าที่ ไปจนถึงความโหดเหี้ยมของผู้คุมในช่วงปี 1947 ถึงกลางทศวรรษ 1960
ยุคนั้นคือช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ที่เศรษฐกิจและสังคมกำลังเปลี่ยนแปลงอย่างหนัก ระบบยุติธรรมยังไม่ถูกตรวจสอบเข้มเหมือนยุคหลังๆ เรือนจำจึงเน้น “ลงโทษ” มากกว่า “ฟื้นฟู” ชีวิตนักโทษข้างในไม่ต่างอะไรจากการถูกบดให้แหลกทั้งกายและใจ
สิ่งที่หนังทำได้เฉียบคือการชี้ให้เห็นว่า การจำกัดอิสรภาพไม่ได้จบลงแค่วันที่ประตูคุกเปิด เพราะถึงจะออกมานอกกำแพงแล้ว การจองจำยังฝังอยู่ในจิตใจจนบางคนไม่สามารถใช้ชีวิตในสังคมได้อีกต่อไป โลกในคุกกับโลกข้างนอกกลับกลายเป็นคนละดาว
แต่หัวใจหลักของเรื่องไม่ได้อยู่ที่ความโหดร้ายของเรือนจำ หากคือประโยคที่แฟนหนังจำกันขึ้นใจ
“Hope is a good thing, maybe the best of things, and no good thing ever dies.”
แอนดีคือภาพแทนของความหวังที่ดื้อดึงที่สุด เขาไม่เพียงรักษาความหวังของตัวเอง แต่ยังส่งต่อให้เพื่อนนักโทษทั้งหลาย แม้ในที่ที่ “ความหวัง” แทบถูกประกาศเป็นสิ่งต้องห้าม หนังจึงไม่ได้แค่เล่าหนังคุก แต่ถามเราตรงๆ ว่า ในระบบที่โหดร้ายขนาดนั้น มนุษย์จะยึดอะไรไว้เพื่อรอด
2. The Green Mile – โทษประหาร สีผิว และความอยุติธรรมที่มองไม่เห็น
แฟนตาซีดรามาปี 1999 จากนิยายของสตีเฟน คิง ผลงานอีกเรื่องของผู้กำกับแฟรงก์ ดาราบอนต์ ที่พาเราเข้าไปในแดนประหารของเรือนจำโคลด์ เมานต์เทน รัฐลุยเซียนา ในปี 1935 ผ่านเรื่องราวที่ผสมทั้งศีลธรรม ความยุติธรรม และพลังเหนือธรรมชาติ
คำว่า “Green Mile” คือชื่อเล่นของแดนประหาร ตั้งตามสีเขียวของพื้นกระเบื้องยางที่นักโทษต้องเดินผ่านจากห้องขังไปสู่เก้าอี้ไฟฟ้า นี่ไม่ใช่แค่ระยะทางไม่กี่ก้าว แต่เป็น “เส้นทางสุดท้าย” ของชีวิตคนคนหนึ่งในระบบที่อ้างความยุติธรรม
พื้นหลังในทศวรรษ 1930 คือช่วงที่สหรัฐฯ ใช้โทษประหารอย่างหนักที่สุด เฉลี่ยปีหนึ่งมีคนถูกประหารถึงหลักร้อย และเก้าอี้ไฟฟ้าก็ถือเป็นวิธีหลัก โดยเฉพาะในรัฐทางใต้
พร้อมกันนั้น สังคมอเมริกันตอนใต้ยังเต็มไปด้วยการแบ่งแยกสีผิวอย่างเป็นระบบ ผู้ชายผิวดำที่ถูกกล่าวหาว่าทำผิดกับผู้หญิงผิวขาว แทบไม่มีโอกาสได้รับการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม พวกเขามักถูกตัดสินโทษอย่างเร่งรัด และถูกประหารในอัตราที่ไม่สมส่วนกับความผิด
หนังจึงไม่ได้พูดถึงโทษประหารแบบลอยๆ แต่สะท้อนให้เห็นว่า ระบบยุติธรรมที่เต็มไปด้วยอคติทางเชื้อชาติ สามารถพรากชีวิตคนบริสุทธิ์ได้อย่างเฉยชาแค่ไหน
อีกชั้นหนึ่ง หนังยังเชื่อมกับยุคเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ (Great Depression) ที่คนทั้งประเทศกำลังดิ้นรนเอาชีวิตรอด งานราชการอย่างผู้คุมเรือนจำจึงถูกมองว่าเป็น “ความมั่นคงสูงสุด” ขนาดต้องทนอยู่ในแดนประหารที่เต็มไปด้วยความตึงเครียดและภาพความตาย เพื่อรักษาเงินเดือนและอนาคตของตัวเอง
ท้ายที่สุด The Green Mile ทำให้เราเห็นว่า
โทษประหารไม่ได้จบแค่กับคนที่ถูกประหาร แต่กัดกินจิตใจทุกคนในระบบ
อคติทางเชื้อชาติและความเหลื่อมล้ำ สามารถใช้ “กฎหมาย” เป็นเครื่องมือทำร้ายคนได้อย่างถูกต้องตามระเบียบ
3. Orange Is the New Black – คุกหญิง, ความตลกร้าย และระบบที่เอากำไรนำหน้าคน
ซีรีส์คอมเมดี้ดรามาที่เริ่มฉายในปี 2013 และลากยาวถึง 7 ซีซัน สร้างจากบันทึกความทรงจำของไพเพอร์ เคอร์แมน “Orange Is the New Black: My Year in a Women’s Prison” ที่เล่าประสบการณ์จริงของเธอในเรือนจำหญิงความมั่นคงต่ำในคอนเนตทิคัต
ตัวซีรีส์โฟกัสที่ไพเพอร์ แชปแมน หญิงสาวที่ต้องโทษจำคุก 15 เดือนในเรือนจำลิตช์ฟิลด์ ฉากหลังที่เป็นคุกหญิงเปิดพื้นที่ให้เราเห็นความหลากหลายของผู้หญิงอย่างเต็มรูปแบบ
เชื้อชาติและชาติพันธุ์ที่แตกต่าง
อายุและรูปร่างที่ไม่จำเป็นต้องตามมาตรฐานสื่อกระแสหลัก
รสนิยมและอัตลักษณ์ทางเพศที่หลากหลาย
พื้นเพเศรษฐกิจและสังคมที่พาแต่ละคนเข้าคุกด้วยเหตุผลไม่เหมือนกัน
เหนือไปจากเรื่องส่วนตัวของตัวละคร ซีรีส์ยังขยี้ปัญหาด้านการจัดการเรือนจำอย่างเจ็บแสบ ตั้งแต่การตัดงบประมาณ การแปรรูปรัฐวิสาหกิจ การปล่อยให้คุกล้นคนแต่บุคลากรไม่พอ การละเมิดจรรยาบรรณของผู้คุม ไปจนถึงการทุจริตเชิงระบบในทุกระดับ
สิ่งที่ทำให้ Orange Is the New Black เข้าถึงคนดูคือ โทนตลกร้ายที่ซ่อนความจริงอันขมขื่น เกี่ยวกับระบบยุติธรรมทางอาญาอเมริกัน โดยเฉพาะผลกระทบต่อผู้หญิง
ซีรีส์ชี้ให้เห็นแนวโน้มสำคัญในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 ถึงต้นทศวรรษ 2000 ที่จำนวนผู้ต้องขังหญิงในสหรัฐฯ พุ่งสูงขึ้นอย่างน่าตกใจ แถมยังเพิ่มเร็วกว่าอัตรานักโทษชายอีกด้วย ส่วนหนึ่งมาจากนโยบายสงครามยาเสพติดที่ลงโทษหนัก แม้จะเป็นความผิดที่ไม่ใช้ความรุนแรง และผู้หญิงที่โดนหนักที่สุดคือผู้หญิงผิวสี โดยเฉพาะผิวดำและฮิสแปนิก ที่มีอัตราถูกจับกุมและตัดสินโทษสูงกว่าผู้หญิงผิวขาวอย่างมีนัยสำคัญ
อีกประเด็นที่ซีรีส์ขยี้ไม่ยั้งคือ การให้เอกชนเข้ามาบริหารเรือนจำ ซึ่งเปลี่ยนพื้นที่ที่ควรจะเป็นที่ฟื้นฟูมนุษย์ให้กลายเป็นธุรกิจเน้นกำไร ส่งผลลามไปถึง
การลดสวัสดิการพื้นฐานของนักโทษ
บุคลากรไม่เพียงพอ แต่ต้องรับภาระนักโทษล้นคุก
การลดมาตรฐานการดูแลทั้งร่างกายและจิตใจ
ความทุกข์และความรุนแรงที่เพิ่มขึ้นในทุกระดับ
ในความตลก ซีรีส์จึงถามเราอย่างจริงจังว่า เมื่อคุกกลายเป็นธุรกิจ ใครได้ประโยชน์ และใครต้องเจ็บปวด
4. Doctor Prisoner – เมื่อคนมีอำนาจใช้ “ความป่วย” เป็นบันไดหนีคุก
ต่างจากหนังหรือซีรีส์คุกส่วนใหญ่ที่เล่าเรื่องจากฝั่งนักโทษ Doctor Prisoner กลับเลือกเล่าผ่านมุมมองของ “ผู้มีอำนาจสูงสุดในแดนคุมขัง” อย่างผู้อำนวยการการแพทย์ของเรือนจำ
ตำแหน่งนี้ไม่ใช่แค่คนที่รักษาอาการป่วย แต่แทบจะกลายเป็น “ผู้กำหนดชีวิต” ของนักโทษ ว่าสมควรได้สิทธิพิเศษ ได้พักโทษชั่วคราว หรือถูกปล่อยให้เจ็บปวดต่อไปในความมืด นี่ยังไม่รวมช่องทางการทุจริตและการหาผลประโยชน์จากความเป็นความตายของคนที่ไม่มีใครเหลียวแล
แก่นสำคัญของเรื่องอยู่ที่ ความขัดแย้งระหว่างชนชั้นบนกับชนชั้นล่าง ซึ่งสะท้อนผ่านกฎหมายงดการบังคับคดี ที่เปิดช่องให้ผู้ต้องขังที่มีเงินและเส้นสายสร้าง “อาการป่วย” เพื่อใช้เป็นใบเบิกทางออกจากเรือนจำชั่วคราว ส่วนคนที่เจ็บป่วยจริงกลับถูกมองข้าม ไม่ได้เข้าถึงการรักษาที่ควรได้รับ
ซีรีส์จึงไม่ได้แค่ตอกย้ำว่ากระบวนการยุติธรรม “ซื้อได้” เท่านั้น แต่ยังวิจารณ์อิทธิพลของกลุ่มแชโบล หรือบริษัทยักษ์ใหญ่ที่ทรงอิทธิพลเหนือกฎหมาย และแทรกซึมในการทุจริตเชิงระบบทั้งในแวดวงยุติธรรมและการแพทย์
ทั้งหมดนี้ถูกห่อด้วยธีมสุดคลาสสิกของซีรีส์เกาหลีใต้: การแก้แค้น ตัวละครหลักอย่าง “นาอีเจ” หรือ “หมอราตรี” ถูกวางให้เป็นเหมือนลูซิเฟอร์ที่กล้าลุกขึ้นท้าทาย “พระเจ้า” ผู้ถือครองอำนาจเงินตรา เพื่อทลายระบบที่เอาเปรียบคนตัวเล็ก
Doctor Prisoner จึงเป็นการใช้พื้นที่เรือนจำเพื่อถามคำถามใหญ่ของสังคม
ใครกันแน่ที่ควรถูกมองว่าเป็น “อาชญากร”
คนในคุก หรือคนที่ใช้กฎหมายและระบบแพทย์เพื่อซื้ออิสรภาพ?
5. วัยหนุ่ม 2544 – คุกไทยในสายตาเด็กช่าง กับศักดิ์ศรีที่ถูกกดให้ติดพื้น
ผลงานล่าสุดของพุฒิพงษ์ นาคทอง ผู้เคยพาคนดูดำดิ่งสู่โลกเด็กช่างกลใน 4Kings และ 4Kings 2 คราวนี้หันมาจับเรื่องราวของ “สุภาพ” เด็กช่างที่ก่อเหตุทะเลาะวิวาทและลั่นไกยิงคู่กรณีจนเสียชีวิต
เพราะเป็นการกระทำผิดครั้งแรก เขาถูกส่งเข้าไปยังทัณฑสถานวัยหนุ่ม ซึ่งเต็มไปด้วยทุกอย่างที่เรา “คุ้นตา” ในภาพจำคุกไทย
ความรุนแรงระหว่างนักโทษด้วยกันเอง
การล่วงละเมิดทางเพศ
การใช้อำนาจของพัศดีและผู้คุมอย่างไม่เป็นธรรม
สภาพความเป็นอยู่ที่ไม่มีใครอยากรับผิดชอบ
ภาพจำแบบนี้ถูกใช้ซ้ำแล้วซ้ำเล่าในหนังไทยเกี่ยวกับเรือนจำ จนทำให้คุกถูกมองเป็น “นรกบนดิน” และนักโทษคือคนที่สมควรถูกลงทัณฑ์ มากกว่าจะได้รับการฟื้นฟูเพื่อกลับมาเป็นสมาชิกสังคมอีกครั้ง
แม้หนังจะพยายามปูพื้นชีวิตของตัวละครให้มีมิติมากกว่าคำว่า “คนผิด” แต่องค์ประกอบหลายอย่างกลับไม่ได้ถูกขยายความต่อ เนื้อเรื่องจึงไปจบที่การใช้ความรุนแรงเพื่อเอาตัวรอดเป็นหลัก จนทำให้ความเป็นมนุษย์ของนักโทษถูกกดทับ และกลายเป็นเพียงภาพของสัตว์ที่พร้อมสู้เพื่ออยู่รอดทุกเมื่อ
โครงสร้างอำนาจในเรือนจำตั้งแต่พัศดี ผู้คุม ไปจนถึง “ขาใหญ่” ประจำห้อง (หรือ “บ้าน”) ทำหน้าที่สะท้อนวัฒนธรรมการใช้อำนาจในสังคมไทยอย่างแหลมคม คนที่ “อยู่เป็น” มีแนวโน้มใช้ชีวิตในคุกได้โดยไม่เจ็บตัว ส่วนคนที่ตั้งคำถาม หรือไม่ยอมก้มหัว มักถูกตีตราว่าเป็นตัวปัญหา และถูกกดให้เงียบด้วยกำลัง
หนึ่งในฉากที่ชวนรู้สึกขัดแย้งที่สุด คือภาพที่สุภาพยกมือไหว้พัศดีจอมโหดที่ซ้อมเขามาตลอด เพื่อจะได้ออกจากทัณฑสถานไปยังเรือนจำอีกแห่ง ที่ประกาศชัดๆ ว่าโหดกว่าเดิม นี่ไม่ใช่แค่ความไม่สมเหตุสมผลของบท แต่ยังชวนให้ตั้งคำถามว่า ในสังคมแบบไหน คนที่ถูกกระทำต้องยิ้มไหว้คนที่ทำร้ายตัวเองเพื่อจะได้ไปต่อ
แม้จะใส่ปี พ.ศ. 2544 ไว้ท้ายชื่อเรื่อง แต่รายละเอียดของยุคสมัยที่ถูกพูดถึงจริงๆ กลับมีไม่มากนัก นอกจากบรรยากาศ “โหยหาอดีต” ผ่านวงดนตรียุคนั้นและสไตล์การแต่งตัวของตัวละครบางส่วน
อย่างไรก็ตาม ความโหดร้าย การละเมิดสิทธิ การยอมจำนนต่ออำนาจเพื่อเอาชีวิตรอด และโครงสร้างที่ไม่มีใครรับผิดชอบ กลับกลายเป็นภาพจำลองของสังคมไทยทั้งระบบ และอาจเป็น คุณูปการที่สำคัญที่สุดของ “วัยหนุ่ม 2544” ที่ทำให้คนดูต้องย้อนกลับมามองโลกนอกคุกไปพร้อมกับโลกในคุก
เมื่อเรือนจำกลายเป็นกระจกบานใหญ่ของสังคม
ทั้ง 5 เรื่องนี้พิสูจน์ให้เห็นว่า “หนังคุก” ไม่ได้มีแค่ฉากตีหัว แหกคุก หรือโหดเพราะความสะใจ แต่คือพื้นที่เล่าเรื่องที่ชัดเจนมากในการสะท้อนโครงสร้างสังคมและอำนาจ
ถ้าลองมองดีๆ จะเห็นประเด็นร่วมที่โผล่มาในแทบทุกเรื่อง
ระบบยุติธรรมที่ไม่เคยเป็นกลางสำหรับทุกคน
การใช้อำนาจโดยไม่ต้องรับผิด ทั้งของรัฐและทุน
การลดทอนความเป็นมนุษย์ของคนที่ถูกเรียกว่า “นักโทษ”
ความหวัง การต่อต้าน และการเอาตัวรอด ในระบบที่ออกแบบมาให้กดคนบางกลุ่มไว้ข้างล่าง
สุดท้ายแล้ว เรื่องในคุกอาจไม่ได้ไกลจากเราอย่างที่คิด เพราะทุกครั้งที่เรามองข้ามเสียงของคนที่ไร้สิทธิไร้เสียง เราก็อาจกำลังช่วยสร้าง “เรือนจำอีกแบบหนึ่ง” ขึ้นในสังคมข้างนอกเช่นกัน
และบางที เวลาที่เราเปิดหนังคุกดู เราอาจไม่ได้กำลังมองชีวิตคนในกำแพงสูงเท่านั้น แต่กำลังมอง “ตัวเองและสังคมของเรา” ผ่านลูกกรงไปพร้อมกันด้วย