จากเบื่อข่าวบ้านเมือง สู่วงการควอนตัมฟิสิกส์
ช่วงสองเดือนที่ผ่านมา ผู้เขียนเริ่ม เบื่อทั้งข่าวบ้านเมือง เบื่อทั้งดราม่าและข่าววงการ AI (เยอะจนล้นฟีดจริงๆ 555) ก็เลยเปลี่ยนโหมดไปทำอย่างอื่นแทน
กิจกรรมใหม่ยามว่าง โดยเฉพาะตอนขับรถ ก็คือ หันมาศึกษา quantum physics แบบจริงจังในระดับคนทั่วไปฟังรู้เรื่อง
ถามว่าศึกษาไปทำไม? จะเอาไปใช้กับงานไหม? ก็ต้องตอบตรงๆ ว่า ไม่น่าจะมีประโยชน์อะไรกับงานโดยตรง แต่ก็เรียนเพราะอยากรู้ล้วนๆ ฟีลแบบเรียนเอาสนุก เติมความงงให้สมองเล่นๆ
พื้นฟิสิกส์น้อย แต่ความสงสัยล้น
พื้นฐานฟิสิกส์ของผมจบลงตั้งแต่ตอนเรียนปีหนึ่ง ซึ่งตอนนั้นก็ยังไม่ได้ลงลึกเรื่อง quantum เท่าไหร่ หลังจากนั้นก็ไม่ได้กลับมาเรียนอะไรแบบจริงจังอีกเลย
สิ่งที่เคยได้ยินก็มีแค่คำศัพท์ลอยๆ อย่าง quark, spin, gluon, entanglement แต่ถ้าให้ลองอธิบายแบบลึกๆ หน่อย บอกเลยว่าไปไม่เป็นแน่นอน มีแต่เก็บความสงสัยค้างอยู่ในหัวมาตลอด
ข้อดีของยุคนี้คือ อยากเรียนอะไร แทบไม่ต้องเข้าห้องเรียนแล้ว เพราะมีคนอธิบายทุกอย่างบนโลกนี้ให้ฟังได้บนแพลตฟอร์มต่างๆ แถมถ้าฟังแล้วงง ก็สามารถถาม AI ให้ช่วยอธิบายใหม่แบบภาษาบ้านๆ ได้ทันที
รูปแบบการเรียนของผมเลยกลายเป็น “ฟังก่อน แล้วถาม AI ทีหลัง” คือ
ฟังคนบรรยายหรืออธิบายให้จบหนึ่งช่วง
พอมีจุดไหนที่ไม่เก็ต ค่อยถาม AI ให้ช่วย rephrase หรือยกตัวอย่างเพิ่ม
สำหรับคนชอบเรียนเอง ผมว่ามันเป็น คู่หูการเรียนรู้ที่เวิร์กมาก
เริ่มจากคลิปภาษาอังกฤษ ก่อนจะมาค้นหาคอนเทนต์ภาษาไทย
ตอนเริ่มศึกษา ผมใช้วิธีฟังคลิปสอน quantum physics ภาษาอังกฤษ เป็นหลัก เนื้อหาก็เป็นหัวข้อใหญ่ๆ ที่สายฟิสิกส์ชอบพูดถึงกันอยู่แล้ว เช่น
Standard Model
Higgs Boson
Hawking Radiation
ระหว่างทางก็เจอหลายช่องที่อธิบายเรื่องโคตรยากให้กลายเป็นเรื่องโคตรเข้าใจง่ายได้ดีมาก
แต่พอฟังไปสักพัก ก็เกิดคำถามขึ้นมาว่า
“แล้วมีใครทำคอนเทนต์ quantum physics เป็นภาษาไทยแบบจริงจังบ้างไหม?”
พอลองค้นดู ก็เจอว่าเริ่มมีหลายช่องดังหันมาทำคอนเทนต์แนวนี้ เช่น
ช่อง BT ที่ชวนเฌอปรางมาร่วมรายการ
ช่อง Good Day ที่คนรู้จักจากเนื้อหาแนวอื่น แต่ก็ลงมาเล่นเรื่องควอนตัมด้วยเหมือนกัน
แต่สิ่งที่ทำให้ผม เซอร์ไพรส์จนต้องหยิบมาเขียนแนะนำ คือรายการของ ThaiPBS Podcast ที่เชิญ อ.บัญชา ธนบุญสมบัติ จาก สวทช. มารับบทอาจารย์สอนควอนตัมให้ฟัง
เมื่อคนรู้จริงมานั่งเล่าให้ฟังเอง
ผมเคยอ่านงานของ อ.บัญชา มาก่อน จากหนังสือเกี่ยวกับปรากฏการณ์เมฆ แต่เพิ่งมารู้ตอนนี้เองว่า อาจารย์เชี่ยวชาญด้าน quantum และ particle physics ด้วย …คือไปอยู่ที่ไหนมาเนี่ย 555
พอเป็นคนที่ “รู้จริง” มาจับไมค์เล่าเอง รายการเลยไม่ได้มีแค่เนื้อหาวิชาการ แต่เต็มไปด้วย เกร็ดประวัติศาสตร์และเรื่องเล่าหลังฉากในวงการวิทยาศาสตร์ ตั้งแต่ชีวประวัตินักฟิสิกส์คนสำคัญ ไปจนถึง
ดราม่าหนักๆ ระหว่างไอน์สไตน์กับนีล โบหร์
มุมมอง ความเชื่อ และข้อโต้แย้งที่ผลักดันให้ทฤษฎีใหม่ๆ เกิดขึ้น
ยิ่งช่วงนี้ผมเพิ่งดูหนังของนักวิทยาศาสตร์ยุคเดียวกันจบไปพอดี พอมีรายการที่เล่าถึงคนกลุ่มนี้อีกครั้งก็ยิ่งอินเป็นพิเศษ
สองแกนสำคัญที่ได้จากการฟังอ.บัญชา
จากที่ฟังรายการของ ThaiPBS Podcast ผมรู้สึกว่า ใจความสำคัญที่อาจารย์พยายามสื่อมีอยู่สองเรื่องใหญ่ๆ
1. Quantum physics คือ “งานกลุ่ม” ของทั้งวงการ
อ.บัญชาอธิบายว่า quantum physics ไม่ใช่ผลงานของอัจฉริยะคนเดียวในห้องปิด แต่มันคือผลงานร่วมของนักวิทยาศาสตร์หลายรุ่น หลายคน
แต่ละคนรับผิดชอบคนละชิ้น คนละปรากฏการณ์ ต่างคนต่างคิด ต่างคนต่างทดลอง จากนั้นจึงค่อยเอาไอเดียทั้งหมดมาเชื่อมโยงเป็นภาพใหญ่เข้าด้วยกัน
ตรงนี้ต่างจาก ทฤษฎีสัมพัทธภาพ ที่ถ้าให้พูดแบบขำๆ ก็คือ “งานโซโล่ของไอน์สไตน์” เป็นหลัก
เพราะ quantum เกิดจากคนเยอะ หลายยุคสมัย อ.บัญชาจึงเน้นว่า
อย่าศึกษาแค่ตัวทฤษฎีโดดๆ แต่ควรเข้าใจ ประวัติและพัฒนาการ ของมันไปด้วย
เราจะเห็นทั้งบริบท การตั้งคำถาม การเถียงกัน และการค่อยๆ ขยับขยายความคิดของมนุษย์ให้รับมือกับโลกระดับเล็กจิ๋วที่ไม่เป็นไปตามสามัญสำนึกของเราเลย
2. Quantum มีสองยุคใหญ่: 1.0 และ 2.0
อ.บัญชาแบ่งวงการ quantum physics ออกเป็นสองยุคใหญ่ๆ แบบเข้าใจง่ายว่า ยุค 1.0 และ ยุค 2.0
Quantum physics 1.0
เริ่มต้นราวปี 1900
ได้แรงขับจากงานของ Max Planck และไอน์สไตน์
ตัวอย่างคือเรื่อง photoelectric effect ที่หลายคนเคยผ่านหูผ่านตาตอนเรียนฟิสิกส์ ม.ปลาย
แม้ไอน์สไตน์จะ ไม่ชอบแนวคิด quantum เอาเสียเลย แต่ความจริงคือเขาเองก็เป็นหนึ่งใน “บิดาแห่งควอนตัม” อยู่ดี (ตอนนั้นยังไม่มีใครเรียกคำว่า quantum ด้วยซ้ำ)
Quantum physics 2.0 หรือ quantum mechanics
จุดเปลี่ยนสำคัญอยู่ในปี 1925
เกิดจากงานของ 3 คนหลักคือ Werner Heisenberg, Paul Dirac, Erwin Schrödinger
แต่ละคนคิดวิธีคำนวณกันคนละแบบ ใช้กรอบคิดต่างกัน แต่สุดท้ายกลับพบว่า ทุกแบบกำลังอธิบายเรื่องเดียวกัน
นอกจากสามคนนี้ ยังมีนักวิทยาศาสตร์อีกมากมายที่ร่วมต่อชิ้นส่วนภาพใหญ่ (รวมถึง Oppenheimer ด้วย) แต่ถ้ามองในฐานะตัวละครหลัก อ.บัญชาจะโฟกัสไปที่ห้าคนนี้เป็นหลัก
ปี 1925 จึงถูกมองว่าเป็น ปีทองของ quantum mechanics และพอไถมาถึงปี 2025 ก็เหมือนเป็นการ ครบรอบ 100 ปีของ quantum mechanics พอดี
ไม่แปลกเลยว่าทำไมช่วงนี้ถึงมีคอนเทนต์เกี่ยวกับควอนตัมผุดขึ้นมาทั่วทุกแพลตฟอร์ม
เมื่อ ThaiPBS ทำทั้งพอดแคสต์และวิดีโอภาพสวย
อ.บัญชาเองก็ถือโอกาสนี้ ทำซีรีส์ใหม่ในรายการ Eureka ของ ThaiPBS เล่าเรื่อง quantum mechanics อีกครั้งในรูปแบบที่ต่างออกไป
รอบนี้ไม่ใช่แค่เสียงอย่างเดียว แต่เป็น คลิปวิดีโอแบบมีภาพประกอบเต็มรูปแบบ ทำให้คนที่สายดูมากกว่าสายฟังสามารถตามเนื้อหาได้ง่ายขึ้น
แต่ในฐานะคนที่ฟัง ครบทั้งเวอร์ชันเสียง (podcast) และเวอร์ชันวิดีโอ ผมขอออกตัวแรงๆ เลยว่า
เวอร์ชันพอดแคสต์ฟังมันส์กว่า สนุกกว่า และให้ฟีลเหมือนมีนักวิทยาศาสตร์มานั่งเล่าให้ฟังแบบกันเอง
ถ้าจะเริ่มฟัง ต้องเริ่มจากตอนไหนบ้าง?
ซีรีส์พอดแคสต์เกี่ยวกับ quantum ของ ThaiPBS มีหลายตอน แต่ถ้าโฟกัสที่ แกนหลักที่เล่าประวัติศาสตร์และวิวัฒนาการของ quantum ผมมองว่ามีอยู่ 3 ตอนสำคัญ ที่ห้ามพลาด
เหมาะมากสำหรับคนที่
ต้องเจอรถติดยาวๆ
อยากมีอะไรฟังระหว่างเดินทาง
หรืออยากปูพื้น quantum แบบไม่ต้องหยิบสมการมานั่งไล่
ถ้าฟังจบครบ 3 ตอนนี้ ผมเชื่อว่าคุณจะรู้สึกว่า “เข้าใจ quantum ขึ้นอีกเยอะมาก” แบบจับต้องได้ อย่างน้อยก็เข้าใจว่ามันเริ่มต้นยังไง ใครเป็นใคร และแต่ละยุคคิดอะไรอยู่
ถ้ายังรู้สึกว่าไม่จุใจ ยังอยากดำดิ่งต่อ ก็มี ตอนเสริม ให้ตามต่อได้อีก ซึ่งจะขยายประเด็นและตัวละครในวงการนี้ให้ลึกลงไปอีกระดับ
ส่วนสายที่ชอบ เห็นภาพมากกว่าฟังเสียง เวอร์ชันวิดีโอก็เป็นอีกตัวเลือกที่โอเคเหมือนกัน เพียงแต่ฟีลจะออกแนว “นั่งฟังบรรยายในห้องเรียน” มากกว่า “นั่งฟังคนเล่าเรื่องมันส์ๆ” นิดหน่อย แต่เนื้อหาหลักคือชุดเดียวกัน
ท้ายที่สุด ยังมีคำแนะนำเพิ่มเติมจาก อ.บัญชา เองในคอมเมนต์ว่า ถ้าฟังแล้วเริ่มอิน ลองตามไปฟังตอนที่เล่าเรื่อง Pauli ต่อ จะยิ่งต่อภาพของโลกควอนตัมให้ชัดขึ้นไปอีกสเต็ป
ถ้าคุณกำลังมองหาพอดแคสต์ภาษาไทยที่ ฟังสนุก ได้สาระ แถมพาเราไปไกลกว่าข่าวบ้านเมืองและดราม่า AI ลองให้โอกาสกับซีรีส์ quantum physics ชุดนี้ดูสักรอบ
อย่างน้อย ต่อให้ยังพิสูจน์สมการไม่ได้ แต่อย่างน้อยคุณจะได้มุมมองใหม่ต่อโลกใบเล็กที่แปลกประหลาดที่สุดใบหนึ่งในจักรวาลใบนี้นั่นแหละ