พวงมโหตร งานกระดาษเล็กๆ ที่เล่าเรื่องชุมชนมอญทั้งชุมชน
ที่บริเวณวัดบางหลวง ตำบลบางหลวง อำเภอเมือง จังหวัดปทุมธานี มีศูนย์ศึกษามอญปทุมฯ ซึ่งเป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมของชุมชนมอญที่ยังคงวิถีชีวิตแบบดั้งเดิมไว้อย่างน่าหลงใหล ทั้งเรื่องความเป็นอยู่ ประเพณี และบ้านเรือนที่สะท้อนเอกลักษณ์มอญเก่าแก่
ทุกช่วงเทศกาลเข้าพรรษา ชาวไทยเชื้อสายมอญเมืองปทุมธานีจะร่วมแรงร่วมใจกันทำ พวงมโหตร ด้วยมืออย่างประณีต เพื่อนำไปประดับรอบวัด เติมสีสันให้บรรยากาศงานบุญสดใสมีชีวิตชีวา
พวงมโหตรคืออะไร ทำไมถึงสำคัญ
พวงมโหตร (อ่านว่า พวง-มะ-โหด) เป็นงานกระดาษที่ใช้กระดาษสีหรือกระดาษว่าว มาตัดและพับให้เป็นพวงระย้าซ้อนกันหลายชั้น แล้วนำไปแขวนรวมกับธงราวที่ตอกลายนักษัตร ใช้ประดับสถานที่ในงานบุญหรืองานบวช โดยมักพบตามวัดในชนบท
คำว่า “มโหตร” มีความหมายว่า “ดอกไม้” ดังนั้นพวงมโหตรจึงเปรียบเสมือนดอกไม้กระดาษที่เบ่งบานอยู่กลางงานบุญ เพิ่มทั้งสีสันและบรรยากาศให้ดูอบอุ่นและเป็นสิริมงคล
ศิลปะไทย–มอญที่กลายเป็น Soft Power ท้องถิ่น
พวงมโหตร คือศิลปะการตัดกระดาษของชาวไทย–มอญ ที่ใช้ตกแต่งในงานมงคลต่างๆ ไม่ว่าจะเป็น
ทำบุญบ้าน
ขึ้นบ้านใหม่
สงกรานต์มอญ
งานบวช
งานบุญเข้าพรรษา
แขวนหน้าบ้านหรือทางเข้าวัดเป็นสัญลักษณ์ของการต้อนรับ
นอกจากความสวยงามแล้ว พวงมโหตรยังสื่อถึงความเป็นสิริมงคล และสะท้อนอัตลักษณ์มอญโบราณที่ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น ปัจจุบันกลายเป็นทั้ง หัตถกรรมพื้นบ้าน และ Soft Power ท้องถิ่น ที่ช่วยสร้างรายได้ให้ชุมชน พร้อมทั้งรักษาวัฒนธรรมให้ยังมีชีวิตอยู่ต่อไป
ขั้นตอนงานกระดาษ ทำพวงมโหตรให้ออกมาสวยสะดุดตา
งานพวงมโหตรเป็นทั้งงานประดิษฐ์และงานตัดกระดาษที่ต้องใช้สมาธิและความละเอียดสูง โดยใช้กระดาษแก้วหรือกระดาษโปสเตอร์สีสองหน้า ถ้าอยากให้สวยโดดเด่นต้องใช้กระดาษหลายสีผสมกัน
ขั้นตอนหลักๆ มีดังนี้
เลือกกระดาษสีสองหน้าหลายเฉดสี เพื่อให้พวงระย้ามีมิติและความสดใส
ตัดกระดาษเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัส
พับให้เป็นรูปสามเหลี่ยม
จากนั้นพับครึ่งสามเหลี่ยมต่ออีก 2 ครั้ง เพื่อเตรียมสำหรับการตัดลาย
หมุนกระดาษให้ยอดอยู่ด้านบน แล้วใช้กรรไกรตัดกระดาษเป็นลายสลับแบบฟันปลา
ตัดจากยอดด้านบนลงมาจนเกือบถึงด้านล่าง โดยเว้นระยะให้เท่ากันทุกเส้น
เมื่อคลี่ออกมา จะได้กระดาษที่เป็นลายโปร่งสวย เมื่อนำมาร้อยรวมกันเป็นพวง ก็จะกลายเป็น พวงมโหตรที่พริ้วไหวไปตามลมอย่างอ่อนช้อย ใช้แขวนเฉพาะในงานมงคลเท่านั้น เพราะเป็นสัญลักษณ์แห่งความดีงามและการเฉลิมฉลอง
เด็กรุ่นใหม่เริ่มไม่รู้จัก แต่ชุมชนยังไม่ยอมให้หายไป
ในยุคที่สื่อดิจิทัลครองพื้นที่ เด็กและเยาวชนจำนวนไม่น้อยเริ่มไม่รู้จักคำว่า พวงมโหตร ว่าคืออะไร มาจากไหน และมีไว้ทำอะไร
แต่ในชุมชนมอญวัดบางหลวง ยังคงมีคนในพื้นที่ช่วยกันสืบสานงานวัฒนธรรมชิ้นนี้อย่างจริงจัง ทุกครั้งที่มีงานบุญหรืองานประเพณี ชาวบ้านจะมาช่วยกันตกแต่งศาลาวัด และพื้นที่รอบๆ วัดด้วยพวงมโหตรและงานกระดาษสีหลากหลาย
ภาพเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า
คนในชุมชนยังมีความรักและความผูกพันต่อวัด
มีความสามัคคี เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ช่วยกันทั้งแรงกายและแรงใจ
งานบุญไม่ใช่แค่งานพิธี แต่เป็นพื้นที่รวมตัวของหัวใจทั้งชุมชน
ชาวมอญมักนิยมตัดกระดาษสีเป็นธงริ้วหลากสี ร้อยติดกับเชือกเส้นยาว โยงไปตามศาลาวัดหรือใช้ทำเป็นพวงมาลัยกระดาษ เพิ่มความคึกคักให้กับบรรยากาศงานบุญทุกครั้ง
รายละเอียดเล็กๆ ของงานกระดาษ ที่เต็มไปด้วยความเชื่อและภูมิปัญญา
งานฉลุกระดาษที่ใช้ประกอบกับพวงมโหตร มักจะฉลุเป็น
รูปนักษัตรต่างๆ
ลายกนกสำหรับทำชายระบาย
ลายเหล่านี้ถูกนำไปใช้ประดับในหลายรูปแบบ เช่น
ติดขอบหน้าต่างแทนม่าน
ทำเป็นชายระบายรอบคันร่ม
ตกแต่งชายระบายรอบรถขบวนในงานบุญ
แต่สิ่งที่โดดเด่นและเป็นเหมือน “ตัวแทน” ของงานกระดาษมอญ ก็คือ พวงมโหตร นี่เอง เพราะมันรวมเอาทั้งสีสัน ความประณีต และความหมายมงคลไว้ในชิ้นเดียว
พวงมโหตรจึงไม่ใช่แค่ของแขวนกระดาษธรรมดา แต่เป็น
วิถีชีวิตที่เชื่อมความรักและความสามัคคีของคนในชุมชน
ภูมิปัญญาชาวบ้านที่ถ่ายทอดด้วยมือ ไม่ใช่ด้วยเครื่องจักร
สัญลักษณ์แห่งศรัทธาต่อพระพุทธศาสนาและประเพณีอันดีงาม
จากกระดาษสีธรรมดา สู่พลังนุ่มๆ ที่ดึงคนกลับมาหาวัฒนธรรม
เมื่อมองผิวเผิน พวงมโหตรอาจเป็นเพียงงานกระดาษที่ตัดง่าย ทำได้ไม่ยาก แต่ถ้ามองลึกลงไปในทุกขั้นตอน ตั้งแต่การเลือกกระดาษ สี ลาย การพับ การตัด ไปจนถึงการนำไปแขวนในงานบุญ จะเห็นเลยว่านี่คือ งานศิลปะที่มีทั้งหัวใจ ความทรงจำ และตัวตนของชุมชนซ่อนอยู่
ในวันที่โลกหมุนเร็ว วัฒนธรรมเก่าๆ หลายอย่างกำลังเลือนหาย พวงมโหตรกลับกลายเป็นจุดเล็กๆ ที่ช่วยดึงให้คนรุ่นใหม่หันกลับมาสนใจรากเหง้าของตัวเอง ผ่านงานกระดาษสีที่ดูเรียบง่าย แต่ทรงพลังอย่างเงียบๆ
แค่พวงกระดาษที่ห้อยระย้า แต่กลับยึดหัวใจทั้งชุมชนไว้แน่นหนา นี่แหละเสน่ห์ของพวงมโหตรที่ยากจะหาสิ่งใดมาแทนที่ได้