โรงไฟฟ้า SMR หน่วยแรกแพงเพราะอะไร และสร้างซ้ำให้ถูกลงได้อย่างไร

หน่วยแรกไม่ได้มีแค่ต้นทุนก่อสร้าง

โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดเล็กแบบโมดูลาร์ หรือ SMR คือโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ที่ออกแบบให้ผลิตเป็นหน่วยขนาดเล็กและประกอบเป็นโมดูล เพื่อจ่ายไฟฟ้าอย่างมั่นคงและรองรับการใช้งานในภาคอุตสาหกรรม โดยต้นทุนและความพร้อมของโครงการขึ้นกับทั้งเทคโนโลยี ระบบกำกับดูแล และรูปแบบเงินทุน

ข้อสรุปที่ควรยึดไว้ก่อนพูดถึงความถูกของ SMR คือหน่วยแรกมีโอกาสแพงและเสี่ยงกว่าหน่วยที่ตามมา ไม่ใช่เพราะขนาดเล็กทำให้สร้างยากกว่าโดยอัตโนมัติ แต่โครงการแรกต้องรับภาระงานที่นำกลับมาใช้ซ้ำไม่ได้ ทั้งการวิจัยและพัฒนา การทดสอบ และการขอใบอนุญาต ความเสี่ยงก่อสร้างจึงเป็นตัวแปรสำคัญต่อความคุ้มค่า และการประเมินโครงการด้วยภาพต้นทุนระยะยาวโดยไม่สนใจความเสี่ยงช่วงแรกอาจทำให้เข้าใจผิด

การประชุมเชิงปฏิบัติการระดับภูมิภาคเรื่องการขยายการใช้ SMR จัดโดยทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ กระทรวงพลังงานสหรัฐฯ และสำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ มีผู้แทนอาเซียน สหรัฐฯ และองค์กรระหว่างประเทศร่วมแลกเปลี่ยนแนวทางเงินทุน จากความท้าทายของโครงการแรก หรือ FOAK ไปสู่โครงการที่สร้างซ้ำ หรือ NOAK

แยกเงินเตรียมประเทศออกจากเงินสร้างโรงไฟฟ้า

การถกเรื่องเงินทุนโรงไฟฟ้า SMR มักสับสนเมื่อรวมค่าเตรียมประเทศกับค่าใช้จ่ายของโรงไฟฟ้าไว้ในก้อนเดียว ทั้งที่เป็นคนละโจทย์ Funding คือเงินสำหรับวางรากฐานระดับประเทศ เช่น สถาบัน บุคลากร และโครงสร้างกำกับดูแล ซึ่งส่วนใหญ่เป็นหน้าที่รัฐบาล ส่วน Financing คือเงินสำหรับพัฒนา ก่อสร้าง และเดินเครื่องโรงไฟฟ้า ซึ่งเจ้าของโครงการต้องจัดหาและชำระคืนจากรายได้หลังเริ่มขายไฟ

การแยกสองส่วนนี้ไม่ได้ทำให้โครงการถูกลงทันที แต่ช่วยให้เห็นว่าใครควรรับความเสี่ยงและต้องเตรียมเงินเมื่อใด รัฐบาลต้องเริ่มสร้างความพร้อมด้านกฎหมาย หน่วยงาน และการกำกับดูแลตั้งแต่ต้น ขณะที่ผู้พัฒนาโครงการต้องแสดงให้ผู้ให้กู้เห็นว่ามีแผนก่อสร้างและรายได้รองรับ การวางแผนเงินทุนและการเงินจึงไม่ควรรอจนถึงวันตัดสินใจลงทุนขั้นสุดท้าย

สำหรับโมเดลลงทุน SMR ไม่มีสูตรเดียวที่ใช้ได้กับทุกประเทศ แต่การรับซื้อไฟฟ้าที่มีกรอบระยะยาวและคาดการณ์ได้ช่วยลดความกังวลของผู้ให้ทุน เพราะโรงไฟฟ้าไม่มีรายได้ระหว่างก่อสร้างและไม่ควรฝากความอยู่รอดไว้กับราคาตลาดระยะสั้น ข้อตกลงซื้อขายพลังงานระยะยาว การร่วมทุนรัฐและเอกชน ตลอดจนการสนับสนุนจากธนาคารเพื่อการพัฒนาพหุภาคีหรือองค์กรสินเชื่อเพื่อการส่งออก เป็นทางเลือกที่ควรศึกษาให้เหมาะกับการแบ่งความเสี่ยงของแต่ละโครงการ

สร้างซ้ำเป็นกลุ่ม จึงมีโอกาสลดต้นทุน

ต้นทุน SMR ไม่ได้ลดลงเพียงเพราะตัวเครื่องมีขนาดเล็ก แต่ต้องอาศัยการเรียนรู้จากการสร้างและเดินเครื่องจริง โรงแรกแบกงานที่ทำครั้งเดียว ขณะที่หน่วยถัดไปอาจใช้แบบที่ผ่านการทดสอบ ซัพพลายเออร์ที่ได้รับการรับรอง วิธีประกอบที่คุ้นเคย และทีมงานที่มีประสบการณ์ได้ หากต้องกลับไปเริ่มออกแบบหรือจัดหาของใหม่ทุกโครงการ ข้อได้เปรียบจากการทำซ้ำก็จะหายไป

แนวทาง Fleet Approach จึงสำคัญกว่าการประกาศว่าจะสร้างโรงเดียวให้เสร็จ การวางแผนสร้างหลายหน่วยด้วยแบบมาตรฐานเดียวกัน รวมศูนย์การจัดซื้อและงานวิศวกรรมเท่าที่ทำได้ และทำให้ผู้พัฒนา ผู้ผลิต และซัพพลายเออร์ทำงานต่อเนื่องกัน จะช่วยให้ประสบการณ์จากหน่วยแรกส่งต่อไปยังหน่วยถัดไปได้ ผู้เชี่ยวชาญชี้ว่าเครื่องที่สอง เครื่องที่ห้า หรือเครื่องที่สิบมีโอกาสสร้างได้ง่ายและถูกลงเมื่อระบบผลิตกับทีมงานทำงานซ้ำอย่างเป็นรูปธรรม

อย่างไรก็ดี การลดต้นทุนไม่ใช่ผลลัพธ์ที่รับประกันจากการสร้างหลายหน่วย ต้องทำแบบให้สมบูรณ์ตั้งแต่ก่อนก่อสร้าง ระบุส่วนที่เป็นเทคโนโลยีใหม่และจัดการความเสี่ยงให้ชัด รวมถึงรักษาทีมงานที่มีประสบการณ์ไว้กับโครงการต่อเนื่อง การออกใบอนุญาตสำหรับหน่วยที่สร้างซ้ำก็อาจทบทวนเฉพาะส่วนที่เปลี่ยน แทนการเริ่มกระบวนการทั้งหมดใหม่ แต่ต้องไม่ลดมาตรฐานความปลอดภัย

แผนของไทยต้องพิสูจน์ทั้งความคุ้มค่าและความปลอดภัย

ความสนใจในโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ขนาดเล็กเพิ่มขึ้นท่ามกลางความต้องการไฟฟ้าจากศูนย์ข้อมูล ปัญญาประดิษฐ์ และรถยนต์ไฟฟ้า รวมถึงเป้าหมายลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก แต่ความต้องการพลังงานที่โตขึ้นไม่ใช่เหตุผลเพียงพอให้เดินหน้าโครงการ หากยังตอบไม่ได้ว่าใครรับความเสี่ยงก่อสร้าง จะล็อกรายได้ระยะยาวอย่างไร และหน่วยงานกำกับดูแลมีอิสระและความพร้อมแค่ไหน

ร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของไทยฉบับปี 2026 ระบุเป้าหมายกำลังผลิตจาก SMR และพลังงานนิวเคลียร์รวมประมาณ 9 กิกะวัตต์ ทั้งในภาคไฟฟ้าและอุตสาหกรรม โดยเริ่มจากโครงการนำร่องขนาด 300 เมกะวัตต์ในปี 2580 ตัวเลขเหล่านี้เป็นกรอบแผน ไม่ใช่หลักฐานว่าโครงการผ่านการตัดสินใจลงทุนหรือจัดหาเงินทุนได้แล้ว

ประโยชน์ที่อาจเชื่อมโครงการกับผู้ใช้พลังงานได้โดยตรงคือ SMR สามารถผลิตทั้งไฟฟ้าและไอน้ำ เพื่อป้อนโรงงานหลายแห่งในนิคมอุตสาหกรรม ลูกค้าอุตสาหกรรมจึงอาจเป็นพันธมิตรผ่านสัญญาซื้อขายพลังงานระยะยาวหรือร่วมลงทุน แต่การออกแบบข้อตกลงต้องไม่ผลักภาระต้นทุนและความเสี่ยงไปให้ผู้ใช้ไฟโดยไม่มีความโปร่งใส

บทสรุปคือหน่วยแรกแพงไม่ใช่เหตุผลให้ปฏิเสธ SMR และคำสัญญาว่าหน่วยต่อไปจะถูกลงก็ไม่ใช่เหตุผลให้รีบลงทุน ไทยควรเดินหน้าศึกษา Funding และ Financing ควบคู่กับการกำกับดูแลที่เป็นอิสระ พร้อมวางแผนสร้างซ้ำและล็อกรายได้ระยะยาวให้ชัด หากทำเงื่อนไขเหล่านี้ไม่ได้ ต้นทุนที่หวังว่าจะลดอาจกลายเป็นภาระที่ผู้ใช้ไฟต้องแบก