Mediterranean diet สมอง และเหตุผลที่ควรเริ่มตั้งแต่วัยกลางคน
Mediterranean diet คือรูปแบบการกินที่เน้นผักผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่ว ปลา น้ำมันมะกอก และผลิตภัณฑ์นมหมักในปริมาณเหมาะสม ซึ่งงานวิจัยพบว่าเกี่ยวข้องกับการลดความเสี่ยงโรคหัวใจ เมตาบอลิซึม และภาวะเสื่อมของสมอง โดยเฉพาะการลดโอกาสเกิดโรคสมองเสื่อมและการชะลอการเสื่อมของการคิด ความจำ และการตัดสินใจในผู้สูงอายุ การทำความเข้าใจว่าระบบลำไส้ ภูมิคุ้มกัน และโครงสร้างสมองตอบสนองต่ออาหารแบบนี้อย่างไร จึงเป็นกุญแจสำคัญของการออกแบบอาหารเพื่อสุขภาพสมองในระยะยาว
สาระสำคัญคือ สมองแก่เร็วหรือช้าขึ้นกับการกินในทุกวันมากกว่าพันธุกรรมเพียงอย่างเดียว เพราะการยึดตาม Mediterranean diet และรูปแบบลูกผสมอย่าง MIND diet ถูกเชื่อมโยงกับการชะลอการเสื่อมของการทำงานทางสติปัญญาและลดความเสี่ยงสมองเสื่อมโดยเฉพาะอัลไซเมอร์ เมื่อยังไม่มีวิธีรักษาโรคเสื่อมของสมองให้หายขาด การใช้โภชนาการเป็นแนวหน้าของการป้องกันจึงไม่ใช่เรื่องเลือกได้อีกต่อไป แต่เป็นกลยุทธ์จำเป็นสำหรับสังคมที่กำลังแก่ตัวลงอย่างรวดเร็ว
หลักฐานใหม่ MIND diet ชะลออายุสมองได้ราว 2.5 ปี
ประเด็นที่ทำให้งานวิจัยล่าสุดสะดุดตาคือ นักวิจัยติดตามคนวัยกลางคนถึงผู้สูงอายุจำนวน 1,647 คนในโครงการติดตามสุขภาพระยะยาว และวัดทั้งพฤติกรรมการกินกับภาพถ่ายสมองด้วยคลื่นแม่เหล็กเป็นระยะหลายปี พวกเขาประเมินว่าเมื่อคะแนนการยึดตาม MIND diet เพิ่มขึ้นทุก 3 คะแนน จะสัมพันธ์กับการสูญเสียเนื้อสมองสีเทาที่ช้าลง 0.279 ลูกบาศก์เซนติเมตรต่อปี ซึ่งเทียบเท่ากับการลดความเสื่อมตามอายุได้ราว 20 เปอร์เซ็นต์ หรือเทียบเท่าชะลออายุสมองออกไปประมาณ 2.5 ปี
นอกจากเนื้อสมองสีเทาที่ลดลงช้าลงแล้ว งานวิจัยยังพบว่าคะแนน MIND diet ที่เพิ่มขึ้นทุก 3 คะแนนสัมพันธ์กับการขยายตัวของโพรงสมองที่ช้าลง −0.071 ลูกบาศก์เซนติเมตรต่อปี ซึ่งตีความได้ว่าเป็นการสูญเสียเนื้อสมองที่น้อยลงราว 8 เปอร์เซ็นต์ หรือเทียบกับการชะลอความชราของสมองได้อีกราว 1 ปี เสียงสะท้อนจากทีมวิจัยคือ “ข้อค้นพบเหล่านี้ย้ำศักยภาพของ MIND diet ในฐานะแบบแผนการกินเพื่อสุขภาพสมอง และสนับสนุนบทบาทของมันในกลยุทธ์ชะลอการเสื่อมของเซลล์ประสาทในผู้สูงอายุ”
เมื่อ gut microbiome และสมองคุยกันผ่านอาหาร
ภาพใหญ่ที่น่าคิดคือ Mediterranean diet สมอง และลำไส้ไม่ได้แยกจากกัน ระบบจุลินทรีย์ในลำไส้หรือ gut microbiome ประกอบด้วยจุลชีพนับล้านล้านตัวที่ช่วยคุมสมดุลทางลำไส้ ภูมิคุ้มกัน และระบบประสาท จุลชีพเหล่านี้สื่อสารกับสมองผ่าน gut brain axis ผ่านสารเมแทบอไลต์ สัญญาณภูมิคุ้มกัน ฮอร์โมน และเส้นประสาทเวกัส เมื่อโครงสร้างจุลินทรีย์เสียสมดุลหรือเกิด dysbiosis ลำไส้อาจรั่ว ทำให้สารก่อการอักเสบจากจุลชีพเล็ดรอดเข้าสู่กระแสเลือดและสร้างภาวะอักเสบเรื้อรัง ซึ่งเชื่อมโยงกับความเสื่อมของระบบประสาท
งานทบทวนล่าสุดชี้ว่า Mediterranean diet ให้อาหารแก่จุลินทรีย์ที่ดี เช่น ใยอาหารและคาร์โบไฮเดรตที่ย่อยไม่ได้จากธัญพืชไม่ขัดสี ถั่ว ผัก ผลไม้ และเมล็ดพืช ส่งผลให้เกิดกรดไขมันสายสั้นอย่างบิวเทอเรตที่ช่วยเสริมการทำงานของเยื่อบุลำไส้ เพิ่มเมือกปกป้องผนัง และลดการอักเสบทั้งในลำไส้และระบบ นอกจากนี้ สารเมแทบอไลต์อื่น เช่น กรดน้ำดีทุติยภูมิและอินโดล ยังช่วยคุมการอักเสบของเยื่อบุและเสริมความแข็งแรงของกำแพงลำไส้ เมื่อรวมกับฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและต้านการอักเสบของไขมันดีและสารพฤกษเคมีในอาหารแบบ Mediterranean diet จึงเป็นกลไกที่เป็นไปได้ของการป้องกันเซลล์ประสาทและลดความเสี่ยงโรคสมองเสื่อม
จากจานอาหารสู่โครงสร้างสมอง การป้องกันสมองเสื่อมเริ่มที่ครัว
เมื่อเชื่อมโยงหลักฐานทั้งหมดเข้าด้วยกัน ภาพที่ชัดขึ้นคือ สุขภาพสมองย่อมถดถอยตามอายุ แต่โภชนาการที่มุ่งเป้าสามารถช่วยรักษาการทำงานด้านความจำ การเรียนรู้ และการตัดสินใจได้มากกว่าที่คิด การยึดตาม Mediterranean diet และ MIND diet ถูกเชื่อมโยงกับการเสื่อมของการคิดที่ช้าลงและความเสี่ยงสมองเสื่อมที่ลดลงอย่างชัดเจน ขณะเดียวกัน การศึกษามนุษย์ก็เริ่มชี้ว่าการกินสไตล์นี้สัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลง gut microbiome ที่เป็นมิตรต่อระบบประสาท การลดความเสี่ยงโรคเมตาบอลิซึม และผลลัพธ์ทางระบบประสาทที่ดีกว่า
อย่างไรก็ดี นักวิจัยยอมรับว่ายังมีช่องว่างสำคัญ เช่น หลักฐานตรงที่พิสูจน์ว่าการเปลี่ยน microbiome จาก Mediterranean diet เป็นตัวกลางลดความเสี่ยงอัลไซเมอร์และพาร์กินสันยังมีจำกัด และยังไม่สามารถยืนยันเหตุและผลอย่างเด็ดขาด ปัจจัยทางพันธุกรรมอย่างยีน APOE ε4 ก็อาจทำให้แต่ละคนตอบสนองต่ออาหารแบบเดียวกันต่างกันไปและยังต้องศึกษาเพิ่ม แต่ในทางปฏิบัติ สัญญาณทั้งหมดชี้ไปทางเดียวกันว่า การหันมาให้น้ำมันมะกอก ถั่ว ปลา ผักใบเขียว และธัญพืชไม่ขัดสีครองพื้นที่จานอาหารประจำวัน คือหนึ่งในวิธี ลดความชรา ของสมองและการป้องกันสมองเสื่อมที่จับต้องได้มากที่สุดในชีวิตประจำวันตอนนี้
