โรคหลังน้ำท่วมคืออะไร และทำไมต้องจริงจังมากกว่าการรอน้ำลด
โรคหลังน้ำท่วม คือกลุ่มปัญหาสุขภาพที่เกิดจากการอยู่ในสภาพน้ำขัง น้ำสกปรก และการฟื้นฟูบ้านเรือนหลังอุทกภัย ครอบคลุมทั้งโรคติดเชื้อจากน้ำและดิน โรคระบบทางเดินอาหาร การติดเชื้อจากบาดแผล โรคน้ำกัดเท้า โรคฉี่หนู รวมถึงผลกระทบต่อสุขภาพจิตของผู้ประสบภัยที่ต้องเผชิญความสูญเสียและความไม่แน่นอนของชีวิตในระยะยาว
มองผิวเผินหลายคนคิดว่าแค่น้ำลดก็จบ แต่ความจริงคือช่วงหลังน้ำท่วมต่างหากที่เสี่ยงต่อโรคมากที่สุด น้ำขังนานจนเริ่มส่งกลิ่นเน่าเหม็นในหมู่บ้านพฤกษา 36 เมืองฉะเชิงเทรา ซึ่งมีมากกว่า 900 ครัวเรือน คือภาพชัดว่าชุมชนกำลังอยู่ท่ามกลางแหล่งเชื้อโรคขนาดใหญ่ น้ำที่เน่าเสียทำให้สุขาภิบาลเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง ถ้าเรามองโรคหลังน้ำท่วมเป็นเรื่องเล็ก ก็เท่ากับปล่อยให้เชื้อโรคเดินเข้าบ้านเอง การตรวจสุขภาพชุมชนและการเฝ้าระวังโรคจึงไม่ใช่บริการเสริม แต่คือแนวป้องกันด่านหน้าให้ทั้งชุมชน
5 ภัยสุขภาพหลักหลังน้ำท่วม ที่ต้องรู้ชื่อและรู้ทัน
เมื่อทีมแพทย์ลงพื้นที่ลำลูกกาเพื่อกิจกรรมตรวจสุขภาพผู้ประสบภัย พวกเขาเน้นเฝ้าระวัง 5 ภัยสุขภาพสำคัญในช่วงน้ำท่วมและหลังน้ำลด ได้แก่ โรคน้ำกัดเท้า โรคฉี่หนู โรคระบบทางเดินอาหาร การติดเชื้อจากบาดแผล และปัญหาสุขภาพจิต นี่ไม่ใช่รายการโรคในตำรา แต่คือโรคที่กำลังเกิดขึ้นจริงในชุมชนที่มีน้ำขังนานหลายสัปดาห์
โรคน้ำกัดเท้าเกิดจากการแช่เท้าในน้ำสกปรกหรืออยู่ในสภาพอับชื้นนาน ทำให้ผิวหนังเปื่อย คัน ลอก และเสี่ยงติดเชื้อแทรกซ้อน โรคฉี่หนูเป็นการติดเชื้อแบคทีเรียจากน้ำหรือดินที่ปนเปื้อนปัสสาวะสัตว์ เชื้อเข้าสู่ร่างกายผ่านบาดแผลหรือเยื่อบุ และมักเริ่มด้วยไข้สูง ปวดศีรษะ ปวดกล้ามเนื้อ โดยเฉพาะปวดน่อง โรคอุจจาระร่วงและอาหารเป็นพิษเกิดจากการกินน้ำและอาหารปนเปื้อน การเดินลุยน้ำหรือเก็บกวาดบ้านหลังน้ำลดก็เสี่ยงให้บาดแผลติดเชื้อได้ง่าย และอย่าลืมว่าความเครียดสะสมจากการฟื้นฟูชีวิตคือโรคเงียบที่ทำลายสุขภาพจิตโดยไม่รู้ตัว
ผู้สูงอายุและกลุ่มเปราะบาง เสี่ยงกว่าที่คิดเมื่ออยู่ในน้ำขังนาน
หากคิดว่าทุกคนเสี่ยงเท่ากัน นั่นคือความเข้าใจที่อันตราย ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยเรื้อรัง ผู้ป่วยติดเตียง และคนที่ต้องฟอกไตคือกลุ่มที่ถูกน้ำท่วมซ้ำเติมมากที่สุด พวกเขาไม่เพียงต้องอยู่กับน้ำดำที่เริ่มมีกลิ่นเหม็นเกือบถึงหัวเข่าเท่านั้น แต่ยังเดินทางไปรับยาหรือไปโรงพยาบาลได้ยาก บางรายต้องเลื่อนหรือหยุดฟอกไตเพราะข้อจำกัดในการเดินทาง
ในหมู่บ้านที่น้ำท่วมขังนาน ผู้สูงอายุจำนวนมากเริ่มมีอาการปวดศีรษะ เวียนศีรษะ และความดันโลหิตสูงจากความเครียดและการพักผ่อนไม่พอ ขณะที่ในพื้นที่ราชบุรี แพทย์ลงไปเยี่ยมคู่สามีภรรยาอายุ 87 และ 83 ปีที่ต้องอยู่กับน้ำขังในบ้านเกือบสองสัปดาห์ พร้อมเตือนว่าการแช่น้ำนานเพิ่มโอกาสติดเชื้อฉี่หนูและน้ำกัดเท้า โดยเฉพาะผู้ที่มีโรคประจำตัวอย่างเบาหวานซึ่งเสี่ยงติดเชื้อรุนแรงมากขึ้น ความจริงที่เราต้องยอมรับคือ น้ำท่วมไม่ได้เท่ากันสำหรับทุกคน กลุ่มเปราะบางจึงต้องได้รับการดูแลเชิงรุกก่อนที่โรคจะลุกลาม
การตรวจสุขภาพชุมชนคือด่านหน้า ป้องกันการระบาดหลังน้ำลด
สิ่งที่น่าชื่นชมคือหลายพื้นที่ไม่ได้รอให้คนป่วยเดินเข้าหาโรงพยาบาล แต่ทีมแพทย์เดินเข้าหาชุมชนก่อน ในฉะเชิงเทรา ทีมแพทย์อาสาถูกแบ่งเป็น 3 ทีม ใช้รถกระบะลำเลียงอุปกรณ์และยาลงไปตรวจสุขภาพและจ่ายยาถึงหน้าบ้านในหมู่บ้านพฤกษา 36 ที่น้ำท่วมขังมานานร่วม 3 สัปดาห์ ขณะที่ในราชบุรี นายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดลงพื้นที่ร่วมกับสาธารณสุขอำเภอและอสม ไปเยี่ยมผู้ป่วยและผู้สูงอายุถึงบ้าน เตือนคนที่ต้องแช่น้ำนานให้ระวังโรคฉี่หนูและน้ำกัดเท้า พร้อมมอบถุงยาและแนะนำการดูแลเท้าอย่างละเอียด
อีกด้านหนึ่ง โรงพยาบาลมหาวิทยาลัยได้ระดมทีมแพทย์ พยาบาล และจิตอาสา ตรวจสุขภาพผู้ประสบภัยน้ำท่วมที่ตลาดกลางลาดสวาย รวม 168 คน ครอบคลุมการคัดกรองอาการเจ็บป่วย ดูแลทำแผล ฉีดวัคซีนบาดทะยัก จ่ายยา ให้คำแนะนำด้านสุขภาพ และคัดกรองสุขภาพจิตเบื้องต้น นี่คือภาพของการตรวจสุขภาพชุมชนที่ทำให้การวินิจฉัยโรคเร็วขึ้น ลดโอกาสการระบาด และสร้างความเชื่อมั่นให้คนในพื้นที่ว่าเขาไม่ได้ต่อสู้กับน้ำท่วมเพียงลำพัง
ป้องกันโรคหลังน้ำท่วม เริ่มจากเท้าของเราไปจนถึงใจของทั้งบ้าน
การป้องกันโรคน้ำกัดเท้าไม่ใช่เรื่องเล็ก เพราะเท้าคือจุดที่สัมผัสน้ำขังตลอดเวลา แพทย์ในพื้นที่น้ำท่วมได้แจกยาทาแก้น้ำกัดเท้าและย้ำว่า การแช่เท้าในน้ำนานทำให้โอกาสเป็นน้ำกัดเท้าเพิ่มขึ้นอย่างมาก แนวทางง่ายแต่สำคัญคือ หากจำเป็นต้องลุยน้ำควรใส่รองเท้าบูตหรือรองเท้าที่ป้องกันบาดแผล หลังลุยน้ำต้องล้างเท้าด้วยน้ำสะอาด ฟอกสบู่ให้สะอาด ซับให้แห้ง และหมั่นตรวจดูว่ามีบาดแผลหรือไม่ เพราะบาดแผลเล็กนิดเดียวอาจเป็นประตูให้เชื้อฉี่หนูและเชื้อราบุกเข้าสู่ร่างกายได้
ด้านอาหารและน้ำดื่ม ควรหลีกเลี่ยงการใช้น้ำที่มีสี กลิ่น หรือขุ่นผิดปกติ และระวังอาหารที่เก็บในพื้นที่น้ำท่วมเพราะเสี่ยงปนเปื้อนเชื้อโรคจนเกิดอุจจาระร่วงและอาหารเป็นพิษ ส่วนสุขภาพจิต อย่ามองข้ามสัญญาณอย่างนอนไม่หลับ เบื่ออาหาร หรืออารมณ์แปรปรวนต่อเนื่อง หากอาการไม่ดีขึ้นควรปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือทีมแพทย์ที่ลงพื้นที่ บทเรียนสำคัญจากทุกพื้นที่คือ การป้องกันและการวินิจฉัยเร็วช่วยลดความสูญเสียได้มากกว่าการรอรักษา เมื่อทั้งชุมชนร่วมมือกับทีมแพทย์อาสาและหน่วยงานรัฐ โรคหลังน้ำท่วมก็ไม่ใช่ศัตรูที่เราเอาชนะไม่ได้
