สุขภาพดีเริ่มก่อนมีอาการ
เวชศาสตร์วิถีชีวิตคือแนวทางดูแลสุขภาพที่ใช้หลักฐานทางการแพทย์มาช่วยปรับพฤติกรรมประจำวัน เพื่อป้องกันหรือชะลอโรค โดยเน้นให้คนมีความรู้และระบบสนับสนุนที่ทำให้ลงมือดูแลตัวเองได้ต่อเนื่องตั้งแต่ยังไม่ป่วย กรมอนามัยกำลังผลักดันแนวคิดนี้อย่างเป็นรูปธรรม เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน 2569 แพทย์หญิงนงนุช ภัทรอนันตนพ รองอธิบดีกรมอนามัย เป็นประธานเปิดการประชุมแลกเปลี่ยนผลดำเนินงานและยกระดับความรอบรู้ด้านสุขภาพผ่านเวชศาสตร์วิถีชีวิต ซึ่งจัดขึ้นระหว่างวันที่ 16–17 พฤศจิกายน แนวทางนี้นับเป็นการเปลี่ยนจุดเน้นจากการรอรักษาเมื่อเกิดโรค ไปสู่การสร้างสุขภาพก่อนป่วย เพราะโรค NCDs เป็นสาเหตุการเสียชีวิตประมาณร้อยละ 68 ของการเสียชีวิตทั้งหมด หรือราว 429,600 คนต่อปีตามข้อมูลองค์การอนามัยโลกปี 2564

ปรับพฤติกรรมได้จริง เมื่อความรู้พาไปสู่การลงมือทำ
การป้องกันโรค NCDs ไม่ควรถูกลดทอนให้เหลือเพียงคำแนะนำกว้าง ๆ ว่าให้ใช้ชีวิตดีขึ้น ความรอบรู้ด้านสุขภาพช่วยให้ประชาชนเข้าใจข้อมูลและตัดสินใจได้ ส่วนเวชศาสตร์วิถีชีวิตช่วยแปลงความรู้นั้นเป็นกิจวัตรที่เหมาะกับแต่ละคน กรมอนามัยส่งเสริมพฤติกรรม 6 ด้าน ได้แก่ อาหารเหมาะสม กิจกรรมทางกาย การนอนหลับมีคุณภาพ การจัดการความเครียด การหลีกเลี่ยงบุหรี่ สุราและสารเสพติด ตลอดจนความสัมพันธ์ที่ดีในครอบครัวและสังคม หลักฐานจากโครงการป้องกันโรคเบาหวานที่ศึกษาผู้มีความเสี่ยงสูง 3,234 คนพบว่า การปรับวิถีชีวิตอย่างเข้มข้น ตั้งเป้าลดน้ำหนักประมาณร้อยละ 7 และออกกำลังกายอย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห์ ลดอุบัติการณ์เบาหวานชนิดที่ 2 ได้ร้อยละ 58 เมื่อเทียบกับกลุ่มยาหลอกในช่วงติดตามเฉลี่ย 2.8 ปี ผลนี้ชี้ว่าการปรับพฤติกรรมไม่ใช่ทางเลือกเสริมที่ไร้น้ำหนัก แต่เป็นส่วนหนึ่งของการป้องกันที่มีหลักฐานรองรับ

สังคมสูงวัยต้องเริ่มเตรียมตั้งแต่วัยทำงาน
การเริ่มดูแลสุขภาพเมื่อเข้าสู่วัยสูงอายุอาจช้าเกินไป เพราะความเสี่ยงสะสมมาตั้งแต่วัยเด็กและวัยทำงาน ข้อมูลการสำรวจสุขภาพประชาชนไทยระบุว่า สัดส่วนผู้สูงอายุเพิ่มจากร้อยละ 8.1 ในปี 2538 เป็นร้อยละ 21.4 ในปี 2568 ขณะที่ผู้สูงอายุ 12.2 ล้านคนมีโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง หรือไขมันในเลือดสูง คิดเป็นร้อยละ 87 ของการเจ็บป่วยในกลุ่มนี้ สุขภาพวัยสูงอายุจึงไม่ใช่แค่การไม่มีโรค แต่รวมถึงความสามารถในการเคลื่อนไหว เรียนรู้ ตัดสินใจ รักษาความสัมพันธ์ และทำสิ่งที่มีความหมายต่อชีวิต การเตรียมตัวก่อนสูงวัยช่วยเพิ่มโอกาสมีอายุยืนอย่างมีคุณภาพและลดการพึ่งพาผู้อื่น โดยข้อมูลการศึกษาที่เชื่อมโยงผลสำรวจสุขภาพกับการเสียชีวิตพบว่า ผู้ที่ทำได้ 5–7 ข้อจากปัจจัยสุขภาพสำคัญ 7 ประการ ลดอัตราเสียชีวิตจากโรคหัวใจและหลอดเลือดได้ถึงร้อยละ 72

ระบบสนับสนุนต้องทำให้การป้องกันเป็นไปได้
การสร้างสุขภาพก่อนป่วยจะสำเร็จไม่ได้ หากโยนความรับผิดชอบทั้งหมดให้แต่ละคน ความรู้เรื่องอาหารหรือการออกกำลังกายช่วยได้จำกัดเมื่อชุมชนไม่มีพื้นที่ปลอดภัย บริการสุขภาพเข้าถึงยาก หรือชีวิตประจำวันไม่เอื้อต่อการปรับพฤติกรรม กรมอนามัยจึงขับเคลื่อนทั้งการพัฒนาระบบบริการและกำลังคน การสร้างความรอบรู้พร้อมสภาพแวดล้อมที่เกื้อหนุน และการพัฒนางานวิจัยกับนวัตกรรม แผนต่อไปตั้งเป้าขยายคลินิกเวชศาสตร์วิถีชีวิตเป็น 250 แห่งภายในปี 2572 และพัฒนาโค้ชวิถีชีวิต 5,000 คนภายในปี 2575 เพื่อยกระดับมาตรฐานบริการ การติดตามผล และการเชื่อมการดูแลจากสถานบริการไปสู่ชุมชนและครอบครัว นี่คือทิศทางที่ควรเดินต่ออย่างจริงจัง เพราะการป้องกันโรคจะเกิดผลเมื่อประชาชนเข้าถึงคำแนะนำที่มีคุณภาพและนำไปใช้ได้จริง







