เมื่อสัญญาณมือถือกลายเป็นเข็มทิศเส้นทางท่องเที่ยวใหม่

จากตัวเลขสัญญาณมือถือสู่เข็มทิศเศรษฐกิจท่องเที่ยว

ข้อมูลการเคลื่อนไหวจากสัญญาณโทรศัพท์มือถือ หรือ Mobility Data คือชุดข้อมูลขนาดใหญ่ที่บอกเล่ารูปแบบการเดินทางของผู้คนแบบไม่ระบุตัวตน นำข้อมูลการใช้มือถือที่ผู้ใช้ยินยอมให้ใช้เพื่อประโยชน์สาธารณะมาวิเคราะห์ว่าคนเดินทางจากเมืองไหนไปเมืองไหน ผ่านพื้นที่ใดบ่อยแค่ไหน เพื่อแปลงจากตัวเลขดิบให้กลายเป็นความเข้าใจเรื่องเส้นทางท่องเที่ยว การเชื่อมโยงระหว่างเมือง และศักยภาพเศรษฐกิจของแต่ละพื้นที่ในมุมที่สถิติแบบเดิมมองไม่เห็น

บทเรียนสำคัญจากโครงการ Routes to Roots คือ การอ่านข้อมูลการเคลื่อนไหวให้เป็นแผนที่เศรษฐกิจท่องเที่ยว ไม่ใช่แค่รายงานปริมาณนักท่องเที่ยวอีกฉบับ ในเวลาที่ตัวเลขการท่องเที่ยวลดลง 3.05% อุตสาหกรรมกำลังถูกบังคับให้เลิกคิดแบบ “เอาคนให้เยอะก่อน” แล้วหันมาสร้างมูลค่าต่อการเดินทางและกระจายรายได้สู่ชุมชนอย่างเป็นธรรม (Equitable Tourism) แนวคิดนี้ไม่ใช่คอนเซ็ปต์สวยหรู แต่กำลังถูกพิสูจน์ด้วยข้อมูลจากเครือข่ายมือถือที่ครอบคลุมผู้ใช้กว่า 25 ล้านบัญชีต่อเดือนและนักท่องเที่ยวต่างชาติกว่า 80,000 บัญชีต่อเดือน ตลอดหนึ่งปีเต็มตั้งแต่มิถุนายน 2566 – กรกฎาคม 2567

500 ล้านทริปที่กลายเป็น 21 คลัสเตอร์และ 6 เส้นทางนำร่อง

จุดเปลี่ยนเชิงโครงสร้างของเศรษฐกิจท่องเที่ยวเกิดขึ้นตรงที่มีคนยอมให้ข้อมูลการเคลื่อนไหวจากมือถือถูกนำมาวิเคราะห์กว่า 500 ล้านทริปในรอบปีเดียว เพราะตัวเลขระดับนี้ทำให้เห็น “ภาพจริง” ของการเดินทาง ไม่ใช่ภาพแต่งจากแบบสอบถามหรือรหัสจังหวัดในระบบราชการ การที่ทีมวิจัยเลือกมองพื้นที่เป็นคลัสเตอร์แทนเขตปกครองตามจังหวัด จึงกลายเป็นการตั้งคำถามกับกรอบคิดเดิม ๆ ว่าเหตุใดเราจึงยังออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวตามเส้นแบ่งแผนที่ มากกว่าพฤติกรรมคนเดินทางจริง

ผลการวิเคราะห์เผยให้เห็น 21 คลัสเตอร์ท่องเที่ยวที่มีศักยภาพเชื่อมโยงกัน ก่อนจะถูกคัดกรองเหลือ 6 คลัสเตอร์นำร่องและออกแบบเป็นเส้นทางท่องเที่ยวที่ผูกเข้ากับอัตลักษณ์และวัฒนธรรมของพื้นที่ จุดน่าสนใจคือ เส้นทางเหล่านี้ไม่ได้ตั้งต้นจากคำบอกเล่าของใคร แต่เริ่มจาก Flow การเดินทางจริงว่าคนผ่านเมืองไหน แวะพักตรงไหน และจุดใดมีโอกาสถูกยกระดับให้กลายเป็นจุดหมาย ไม่ใช่แค่ทางผ่าน นี่คือการใช้วิเคราะห์ข้อมูลเป็นเข็มทิศใหม่ของเส้นทางท่องเที่ยวอย่างแท้จริง

เมื่อโทรคมนาคม จุฬาฯ และสื่อสร้างสรรค์ร่วมออกแบบเส้นทางเศรษฐกิจ

สิ่งที่ทำให้ Routes to Roots น่าสนใจกว่าการวิจัยข้อมูลการเคลื่อนไหวทั่วไป คือรูปแบบความร่วมมือข้ามสายงาน บริษัทโทรคมนาคมนำ Big Data จากเครือข่ายมาเปิดให้ทีมวิจัยด้านการออกแบบเพื่อสังคมและสื่อสร้างสรรค์ตีความ แล้วแปลงจากตัวเลขให้เป็นเส้นทางท่องเที่ยวที่จับต้องได้ โครงการนี้เกิดจากการทำงานร่วมกันของบริษัทโทรคมนาคม ศูนย์เชี่ยวชาญเฉพาะทางด้านการออกแบบเพื่อสังคม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และทีมสื่อ The Cloud พร้อมการสนับสนุนจากหน่วยงานด้านวิจัยและนวัตกรรม ในฐานะการต่อยอดจากโครงการ Data Playground for Human Impacts

การที่ธุรกิจโทรคมนาคมขยับบทบาทจากแค่ให้บริการโครงข่ายมาเป็นผู้ใช้ Big Data เพื่อวางแผนเชิงนโยบายสะท้อนทิศทางใหม่ของอุตสาหกรรมข้อมูล ที่ไม่จำกัดตัวเองอยู่ในรายงานเชิงเทคนิค แต่ลงไปแตะชีวิตจริงของชุมชนและเศรษฐกิจท่องเที่ยวอย่างตั้งใจ หากมองลึกลงไป นี่คือสัญญาณว่าการพัฒนาแบบ Evidence-based Development ไม่ใช่หน้าที่ของรัฐฝ่ายเดียว แต่ต้องอาศัยการจับมือกันระหว่างเอกชน มหาวิทยาลัย และผู้ผลิตเนื้อหาที่เข้าใจการเล่าเรื่อง เพื่อให้ข้อมูลการเคลื่อนไหวเดินทางไปถึงนักเดินทางและผู้ประกอบการในรูปแบบที่ใช้งานได้จริง

Creative Data Award: หลักฐานว่าข้อมูลการเคลื่อนไหวมีมูลค่าทางธุรกิจ

การที่ Routes to Roots คว้ารางวัล Creative Data Award จากเวที Creative Excellence Awards 2026 ไม่ใช่แค่ตราประทับความคิดสร้างสรรค์ แต่มันคือสัญญาณว่าการวิเคราะห์ข้อมูลการเคลื่อนไหวสัญญาณมือถือมีมูลค่าทางธุรกิจและเชิงนโยบายอย่างเป็นรูปธรรม รางวัลนี้สะท้อนให้เห็นว่า หากธุรกิจโทรคมนาคมกล้าออกจากกรอบ “ขายแพ็กเกจอินเทอร์เน็ต” แล้วมองข้อมูลในเครือข่ายเป็นสินทรัพย์เชิงยุทธศาสตร์ สามารถสร้างบริการใหม่ ตั้งแต่การวางแผนท่องเที่ยวไปจนถึงการพัฒนาเมือง และสร้างรายได้แบบสอดคล้องกับเป้าหมายสาธารณะ

ประโยคที่ควรถูกหยิบไปอ้างอิงในห้องประชุมคือ “โครงการ Routes to Roots วิเคราะห์ข้อมูลการเดินทางกว่า 500 ล้านทริป พบพื้นที่ที่มีศักยภาพเป็น 21 คลัสเตอร์ ก่อนคัดเลือกเป็น 6 คลัสเตอร์นำร่องเพื่อออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวเชื่อมโยงอัตลักษณ์และวัฒนธรรมของแต่ละพื้นที่” เพราะนี่คือประจักษ์พยานว่า Big Data ไม่ได้จบลงที่กราฟสวย ๆ แต่สามารถแปลงเป็นสินค้าท่องเที่ยวและโครงสร้างพื้นฐานเศรษฐกิจที่จับต้องได้ รางวัลที่ได้รับจึงเป็นหลักฐานโดยตรงว่าการลงทุนในวิเคราะห์ข้อมูลการเคลื่อนไหวสามารถคืนผลตอบแทนทั้งเชิงธุรกิจและสังคม

เส้นทางท่องเที่ยวใหม่บนฐานข้อมูล: ทางออกของการท่องเที่ยวที่ตัวเลขเริ่มชะลอ

คำถามสำคัญคือ เมื่อจำนวนผู้เดินทางลดลง เราควรพยายามดึงคนกลับมาที่จุดหมายเดิม หรือเปิดเส้นทางท่องเที่ยวใหม่บนฐานข้อมูลการเคลื่อนไหวที่เรามีอยู่แล้ว? โครงการ Routes to Roots เลือกทางที่สองชัดเจน ด้วยการอ่าน Flow การเดินทางเพื่อค้นหาพื้นที่ที่ถูก “ผ่านแต่ไม่เคยถูกมองเห็น” แล้วออกแบบเส้นทางท่องเที่ยวให้เมืองและชุมชนเหล่านั้นมีเรื่องเล่าพอจะดึงให้นักเดินทางแวะใช้เวลาและใช้จ่ายมากขึ้น แนวคิด Evidence-based Tourism Development ทำให้การกระจายนักท่องเที่ยวไม่ใช่การเดาสุ่ม แต่เป็นการตัดสินใจจากข้อมูลจริงว่าควรโยงเส้นทางไปที่ใด

ในเชิงเศรษฐกิจท่องเที่ยว เส้นทางที่เกิดจากข้อมูลการเคลื่อนไหวจึงมีศักยภาพมากกว่าทริปที่คิดจากความรู้สึก เพราะมันตอบโจทย์ Equitable Tourism ที่ต้องการให้รายได้เดินทางไปถึงเมืองและชุมชนหลากหลาย ไม่กระจุกตัวอยู่ในไม่กี่จุดหมายหลัก หากผู้กำหนดนโยบายและผู้ประกอบการเริ่มมองเส้นทางท่องเที่ยวเป็น “ระบบเชื่อมโยงระหว่างเมือง” มากกว่าคำขวัญรายจังหวัด เราจะมีโอกาสสร้างแผนที่เศรษฐกิจใหม่ที่ยึดโยงกับการเดินทางจริงของผู้คน และทำให้ทุกทริปของนักเดินทางมีคุณค่าต่อคนในพื้นที่มากกว่าที่เคย