เหตุใดละครแนวตั้งจึงดึงดูดคนดูทั่วโลกแต่เต็มไปด้วยความเสี่ยง

ละครแนวตั้งคืออะไร และทำไมจึงกลายเป็นรูปแบบสื่อที่คนดูถอนตัวไม่ขึ้น

ละครแนวตั้งคือรูปแบบละครสั้นที่ผลิตในสัดส่วนจอแนวตั้งเพื่อรองรับการรับชมบนมือถือและแท็บเล็ต มีจังหวะเล่าเรื่องรวดเร็ว โครงเรื่องเข้าใจง่าย เน้นจุดพีคของอารมณ์ต่อเนื่องในแต่ละตอน ทำให้ผู้ชมสามารถดูได้ทีละสั้นๆ แต่กลับต่อเนื่องยาวนาน สอดรับพฤติกรรมการเสพสื่อยุคดิจิทัลที่เปิดดูได้ทุกที่ทุกเวลาโดยไม่ต้องนั่งหน้าจอโทรทัศน์ยาวนาน หัวใจของเสน่ห์ละครแนวตั้งจึงไม่ใช่เทคโนโลยีแต่เป็นการออกแบบประสบการณ์การรับชมบนมือถือให้สอดคล้องกับช่วงสมาธิสั้นของคนยุคแพลตฟอร์ม เมื่อทุกอย่างถูกย่อให้เหลือเพียงไม่กี่นาที ผู้ผลิตจึงดันความขัดแย้ง ความสะใจ และการหักมุมให้สุด เพื่อคว้าสายตาผู้ชมภายในเวลาไม่กี่วินาที ผลคือเรากำลังเข้าสู่ยุคที่ “ความยาวสั้นลง แต่ความเข้มข้นทางอารมณ์กลับเข้มกว่าเดิม” และนี่เองที่ทำให้ผู้ชมจำนวนมากติดตามอย่างไม่รู้ตัว

จากจอมือถือสู่เวทีโลก เมื่อการรับชมบนมือถือผลักละครแนวตั้งขึ้นอันดับ 6 โลก

ตัวเลขในตลาดบอกชัดว่าละครแนวตั้งไม่ใช่กระแสชั่วคราว ในปี 2025 มูลค่าตลาดทั่วโลกแตะหลักหลายแสนล้านบาทและคาดว่าจะเพิ่มขึ้นเกือบเท่าตัวภายในปี 2030 สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้าเผยว่าช่วงครึ่งปี 2025 ยอดดาวน์โหลดแอปละครแนวตั้งจากผู้ชมในประเทศหนึ่งพุ่งขึ้นจนอยู่ในอันดับที่ 6 ของโลก ขณะเดียวกันบริษัทวิจัยจากจีนพบว่าในไตรมาสแรกปีเดียวกัน ผู้ใช้งานจากประเทศนั้นยอมจ่ายเงินเพื่อซื้อคอนเทนต์ในแอปละครแนวตั้งถึง 260 ล้านบาท สูงเป็นอันดับ 3 ของตลาดนอกจีน ที่น่าสนใจคือความเติบโตนี้เดินคู่ไปกับการเปลี่ยนแปลงในวงการเนื้อหาละครไทยฝั่งจอใหญ่ ซึ่งยังคงคึกคักทั้งซีรีส์พีเรียด งานสร้างฟอร์มยักษ์ และออริจินัลจากแพลตฟอร์มสตรีมมิงระดับโลก ที่ให้ความสำคัญกับการเล่าเรื่องอย่างพิถีพิถันและสะท้อนวิถีชีวิตความคิดความเชื่อของผู้คนอย่างลึกซึ้ง ภาพรวมจึงเหมือนมีสองโลกขนานกัน โลกหนึ่งคือจอมือถือที่เน้นเร็วและสะใจ อีกโลกคือจอใหญ่ที่ยังเชื่อในน้ำหนักของงานสร้างและการเล่าเรื่อง

คุณภาพเนื้อหากับด้านมืดของความสะใจ เมื่อความรุนแรงกลายเป็นสูตรสำเร็จ

ปัญหาใหญ่ของละครแนวตั้งไม่ใช่เพียงความถี่ในการรับชม แต่คือคุณภาพเนื้อหาที่ถูกลดทอนลงเพื่อแข่งกันแย่งเวลาไม่กี่วินาทีบนหน้าจอ เนื้อเรื่องจำนวนมากวนเวียนอยู่กับความรักน้ำเน่า การแก้แค้นสุดโต่ง ตัวละครที่ดีสุดขั้วหรือเลวสุดขีด และการใช้ความรุนแรงเป็นแกนหลักเพื่อเรียกความสะใจ สภาพัฒน์เตือนว่าการผลิตซ้ำโครงเรื่องลักษณะนี้ต่อเนื่อง เสี่ยงปลูกฝังค่านิยมผิดๆ ให้เด็กและเยาวชน โดยเฉพาะเมื่อมีงานวิจัยชี้ว่าการรับชมความรุนแรงในสื่ออาจหนุนให้พฤติกรรมก้าวร้าวที่มีอยู่เดิมแสดงออกมากขึ้น ในทางกลับกัน เนื้อหาละครไทยบนแพลตฟอร์มอื่นจำนวนไม่น้อยยังคงแสดงให้เห็นว่าการเล่าเรื่องที่ละเอียดอ่อน สามารถสะท้อนความเปลี่ยนผ่านของสังคม ความสัมพันธ์ และวิถีชีวิตอย่างมีชั้นเชิง ทั้งในซีรีส์พีเรียดที่ใส่ใจรายละเอียดนาฏศิลป์ เสื้อผ้า และบรรยากาศของยุคสมัย ไปจนถึงซีรีส์ร่วมสมัยที่ใช้ประเด็นกฎหมาย ศรัทธา และอำนาจมาตั้งคำถามต่อโครงสร้างสังคม ช่องว่างนี้ยิ่งทำให้ต้องตั้งคำถามแรงๆ ว่าเรากำลังยอมแลกอะไรกับความสะใจบนหน้าจอเล็ก

เด็ก ผู้สูงวัย และกับดักมิจฉาชีพ เมื่อละครแนวตั้งไม่ใช่แค่สื่อบันเทิง

เมื่อการรับชมบนมือถือกลายเป็นเรื่องส่วนตัว เด็กและเยาวชนจำนวนมากเสพละครแนวตั้งโดยไม่มีผู้ใหญ่ช่วยอธิบายบริบท ความดีความเลวถูกย่อให้เหลือภาพสุดขั้ว ความขัดแย้งรุนแรงถูกเสนอซ้ำๆ จนกลายเป็นเรื่องปกติ สภาพัฒน์จึงกังวลว่ามุมมองต่อโลกของเด็กอาจถูกหล่อหลอมให้เชื่อว่าการแก้ปัญหาด้วยความรุนแรงหรือการเหยียดฐานะเป็นเรื่องธรรมดา และกระตุ้นให้พฤติกรรมก้าวร้าวเดิมปะทุรุนแรงขึ้น สำหรับผู้สูงวัย ความเสี่ยงยิ่งซับซ้อนกว่า เพราะละครแนวตั้งกลายเป็นเพื่อนคลายเหงาบนหน้าจอในบ้านที่เงียบงัน การรับชมแบบลำพังทำให้ขาดการแลกเปลี่ยนมุมมองกับคนอื่น และเปิดช่องให้โฆษณาแฝงเนื้อหาชวนเชื่อหรือมิจฉาชีพออนไลน์เข้ามาใกล้ขึ้นทุกวัน ทุกวันนี้มิจฉาชีพใช้กระแสละครแนวตั้งสร้างโฆษณาและลิงก์ปลอมโดยอ้างว่าจะได้รับเงินหรือดูตอนต่อไป เมื่อผู้ชมคลิกก็ถูกหลอกให้กรอกข้อมูลส่วนตัวหรือทางการเงิน หรือดาวน์โหลดแอปปลอมที่แฝงมัลแวร์ซึ่งอาจถูกใช้ควบคุมโทรศัพท์และเข้าถึงแอปธนาคารได้จากระยะไกล

หาจุดสมดุลระหว่างตลาดที่โตแรงกับความรับผิดชอบทางสังคม

แม้ละครแนวตั้งจะเต็มไปด้วยความเสี่ยง แต่มันก็เปิดประตูโอกาสให้อุตสาหกรรมสื่อและบันเทิงในหลายด้าน ตั้งแต่การสร้างพื้นที่ให้ผู้ผลิตรุ่นใหม่ นักเขียนบท และนักแสดงหน้าใหม่ลองงาน ไปจนถึงการสร้างโมเดลรายได้รูปแบบใหม่ผ่านระบบซื้อเหรียญตอนถัดไป สมาชิกภาพ และโฆษณาบนแพลตฟอร์ม รวมถึงการใช้เป็นช่องทางเผยแพร่วัฒนธรรมและคอนเทนต์เฉพาะกลุ่มสู่ตลาดโลก เช่น BL และ GL ที่สามารถต่อยอดทางเศรษฐกิจได้ คำถามจึงไม่ใช่ว่าเราควรหยุดละครแนวตั้งหรือไม่ แต่คือจะทำให้มันเติบโตอย่างรับผิดชอบอย่างไร สภาพัฒน์เสนอให้กลไกตลาดและผู้ผลิตมีบทบาทนำในการกำหนดทิศทางเนื้อหา โดยรัฐเข้าไปดูแลเฉพาะประเด็นที่เกี่ยวกับสิทธิและความปลอดภัยของประชาชน เพื่อไม่บีบพื้นที่ความคิดสร้างสรรค์มากเกินไป ควบคู่กับการผลักดันการรู้เท่าทันสื่อในสถานศึกษาและการสร้างพื้นที่วิจารณ์แลกเปลี่ยนมุมมองของผู้ชม หากเรายอมรับว่าคุณภาพเนื้อหาคือหัวใจของสื่อบันเทิง การขยายตลาดละครแนวตั้งจึงต้องเดินคู่ไปกับการยกระดับคุณภาพเนื้อหาไม่ใช่ปล่อยให้สูตรสำเร็จน้ำเน่าครองจอมือถือต่อไป