สามวินาทีที่อาจเปลี่ยนจุดเริ่มต้นของการตรวจ
AI คัดกรองต้อหินคือระบบปัญญาประดิษฐ์ที่วิเคราะห์ภาพขั้วประสาทตาร่วมกับข้อมูลความเสี่ยง เพื่อช่วยประเมินโอกาสเป็นโรคเบื้องต้นและคัดแยกผู้ที่ควรพบจักษุแพทย์ โดยไม่ใช้แทนการวินิจฉัยของแพทย์ ทีมจักษุแพทย์จากมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นำโดย รศ.นพ.ศักดิ์ชัย วงศกิตติรักษ์ ร่วมกับทีมวิศวกร พัฒนาโปรแกรม QUICK Glaucoma Detection Program ซึ่งประมวลผลได้ภายใน 3 วินาที ความเร็วนี้มีความหมายในโรคที่มักไม่แสดงอาการระยะแรก และอาจทำลายการมองเห็นก่อนผู้ป่วยรู้ตัว อีกทั้งไทยยังมีข้อจำกัดด้านจำนวนผู้เชี่ยวชาญและบริการคัดกรองในชุมชน จุดเด่นจึงไม่ใช่เพียงการทำงานไว แต่คือโอกาสช่วยให้บุคลากรระบุคนเสี่ยงและพิจารณาส่งต่อได้เร็วขึ้น ทั้งนี้ ผลจากระบบยังต้องให้จักษุแพทย์ประเมินยืนยันตามมาตรฐาน
ผลงานนี้ได้รับรางวัล NRCT Special Award for Outstanding Invention and Innovation จากสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ ในงาน iENA 2026 ที่เมืองนูเรมเบิร์ก ประเทศเยอรมนี ซึ่งจัดระหว่างวันที่ 31 ตุลาคมถึง 2 พฤศจิกายน 2569 รางวัลช่วยยืนยันศักยภาพของงาน แต่คุณค่าที่ประชาชนสัมผัสได้จะขึ้นอยู่กับการนำไปใช้จริงและการเชื่อมผลคัดกรองเข้ากับบริการรักษา

จากผลคัดกรองสู่บริการที่คนเข้าถึงได้
โปรแกรม QUICK เริ่มใช้งานที่โรงพยาบาลธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติแล้ว และมีแผนขยายการคัดกรองสู่ชุมชนร่วมกับมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นี่คือขั้นที่สำคัญกว่ารางวัล เพราะการตรวจโรคตาจะเกิดประโยชน์จริงก็ต่อเมื่อประชาชนเข้าถึงการตรวจได้ และผู้มีความเสี่ยงได้รับการติดตามต่อเนื่อง ความเร็วสามวินาทีอาจช่วยให้หน่วยบริการประเมินคนได้คล่องขึ้น แต่ไม่ควรถูกตีความว่าเป็นการตรวจวินิจฉัยครบถ้วนโดยไม่ต้องพบแพทย์ การออกแบบระบบส่งต่อ การมีบุคลากรอ่านผล และการยืนยันผลจึงต้องเดินควบคู่กับการขยายจุดคัดกรอง
แนวทางนี้ตอบโจทย์ต้อหินซึ่งเป็นภัยเงียบต่อการมองเห็น แต่การขยายบริการต้องพิสูจน์ให้ได้ว่าระบบทำงานได้เหมาะสมในพื้นที่และกลุ่มประชากรที่หลากหลายด้วย หากทำได้ AI จะช่วยจัดลำดับความเร่งด่วนให้บุคลากร มากกว่าทำให้ประชาชนเข้าใจผิดว่าผลประเมินจากเครื่องเท่ากับคำวินิจฉัยสุดท้าย
AI จอประสาทตา: เป้าหมายใหญ่กว่าความเร็ว
อีกแนวทางหนึ่งคือความร่วมมือระหว่างกระทรวงสาธารณสุขกับ Bayer ซึ่งลงนามบันทึกความเข้าใจเมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน 2569 เพื่อสนับสนุนระบบสุขภาพ รวมถึงการพัฒนาระบบ AI จอประสาทตา ความร่วมมือวางเป้าขยายการคัดกรองจาก 2 ล้านคนเป็น 4 ล้านคน โดยเน้นเพิ่มโอกาสพบโรคตั้งแต่ระยะแรกและลดความเสี่ยงสูญเสียการมองเห็น ต่างจากโครงการต้อหินที่จุดเด่นซึ่งเปิดเผยชัดคือการประมวลผลในสามวินาที แผนนี้เน้นขนาดการเข้าถึงและการเชื่อมการคัดกรองกับระบบส่งต่อ โดยเฉพาะกลุ่มผู้ป่วยเบาหวานที่มีความเสี่ยงโรคจอประสาทตา
ความร่วมมือยังระบุโอกาสลงทุนวิจัยทางคลินิกระยะแรกประมาณ 153 ล้านบาท พร้อมสนับสนุนการเข้าถึงนวัตกรรมทางการแพทย์ อย่างไรก็ดี ตัวเลขเป้าหมาย 4 ล้านคนเป็นคำมั่นด้านขนาด ไม่ใช่หลักฐานว่าทุกคนจะได้รับการวินิจฉัยหรือรักษาทันเวลา ผลลัพธ์จึงต้องวัดจากการครอบคลุมกลุ่มเสี่ยง คุณภาพการส่งต่อ และการเข้าถึงการรักษาหลังตรวจพบความผิดปกติ

บททดสอบคือการต่อระบบ ไม่ใช่แค่สร้างเครื่องมือ
สองโครงการสะท้อนจุดแข็งคนละด้าน: QUICK แสดงให้เห็นการคัดกรองต้อหินที่รวดเร็วและเริ่มใช้ในโรงพยาบาลแล้ว ส่วนแผน AI จอประสาทตาของกระทรวงสาธารณสุขกับ Bayer ตั้งเป้าขยายบริการในวงกว้าง ตัวเลข 3 วินาทีกับ 4 ล้านคนจึงไม่ควรถูกนำมาแข่งกันตรง ๆ เพราะเป็นทั้งความเร็วของการประมวลผลและขนาดเป้าหมายของโครงการคนละประเภท
สิ่งที่ควรจับตาคือการทำให้เทคโนโลยีคัดกรองโรคตาเชื่อมกับการยืนยันผลและการรักษาอย่างเป็นรูปธรรม ทั้งสองแนวทางมีศักยภาพช่วยลดช่องว่างการเข้าถึง แต่ความสำเร็จไม่ได้วัดจากเวลาในการวิเคราะห์หรือจำนวนเป้าหมายเพียงอย่างเดียว ต้องดูว่าคนที่มีความเสี่ยงได้รับการส่งต่อและดูแลทันเวลาหรือไม่ หากระบบทำได้ครบวงจร AI จึงจะเป็นเครื่องมือสาธารณสุขที่ช่วยรักษาการมองเห็นได้จริง






