โพลีฟีนอลคืออะไร และเกี่ยวข้องกับโรคสมองเสื่อมอย่างไร
โพลีฟีนอลคือกลุ่มสารประกอบจากพืชที่มีคุณสมบัติต้านอนุมูลอิสระและต้านการอักเสบ พบมากในผลไม้ ผัก ธัญพืช ถั่ว สมุนไพร และเครื่องดื่มจากพืชหลายชนิด เป็นสารที่ร่างกายสร้างเองไม่ได้ ต้องได้จากอาหารเท่านั้น โพลีฟีนอลและสมองเกี่ยวข้องกันอย่างใกล้ชิด เพราะสารกลุ่มนี้มีบทบาทต่อการไหลเวียนเลือดในสมอง การป้องกันเซลล์ประสาทจากความเสียหาย และการสื่อสารระหว่างเซลล์ประสาท ซึ่งล้วนส่งผลต่อความจำและการคิดของผู้สูงอายุ
ประเด็นสำคัญของบทความนี้คือ งานวิจัยใหม่ในผู้สูงอายุที่มีปัญหาความจำบ่งชี้ว่า การกินอาหารที่มีโพลีฟีนอลสูงสัมพันธ์กับโอกาสเป็นภาวะบกพร่องทางสติปัญญาเล็กน้อยต่ำลง ขณะเดียวกัน งานระยะยาวในกลุ่มตัวอย่างเกือบสี่หมื่นคนก็พบว่า การกินอาหารที่มีสารอาหารเป็นประโยชน์ต่อสมอง เช่น ไข่ไก่ สัปดาห์ละหลายครั้ง เชื่อมโยงกับความเสี่ยงโรคอัลไซเมอร์ที่ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ เมื่อเอาข้อมูลสองด้านมารวมกัน ภาพที่ชัดเจนคือ อาหารป้องกันสมองเสื่อมไม่ใช่ของไกลตัว แต่เริ่มจากจานข้าวในชีวิตประจำวัน
งานวิจัยในผู้สูงอายุ: โพลีฟีนอลสูง เสี่ยง MCI ต่ำ
นักวิจัยได้ตรวจสอบความสัมพันธ์ระหว่างการกินโพลีฟีนอลเป็นประจำ สถานะการทำงานของสมอง และตัวบ่งชี้การอักเสบในเลือดของผู้ป่วยสูงอายุที่มารับการประเมินความจำที่คลินิกเฉพาะทาง โดยใช้ข้อมูลจากแบบสอบถามความถี่อาหารที่ครอบคลุม 110 รายการ และเชื่อมโยงกับฐานข้อมูลโพลีฟีนอลเพื่อคำนวณปริมาณที่ได้รับต่อวัน ผู้เข้าร่วมอายุ 65 ปีขึ้นไปที่มีคำร้องเรียนเรื่องความจำรวม 92 คน ถูกจัดกลุ่มตามระดับการกินโพลีฟีนอลจากน้อยไปมาก แล้วเปรียบเทียบกับการมีหรือไม่มีภาวะบกพร่องทางสติปัญญาเล็กน้อยหรือ MCI
ผลที่น่าจับตาคือ กลุ่มที่ไม่มี MCI มีปริมาณโพลีฟีนอลรวมจากอาหารสูงกว่ากลุ่มที่มี MCI อย่างชัดเจน โดยเฉพาะโพลีฟีนอลกลุ่มฟลาโวนอยด์ แอนโทไซยานิน ฟลาโวนอน ฟลาโวน ไฮดรอกซีซินนามิก และลิญแนน เมื่อวิเคราะห์เพิ่มเติม พบว่า “ผู้ที่กินโพลีฟีนอลรวม ฟลาโวนอยด์ และลิญแนนในระดับสูงสุด มีโอกาสเป็น MCI ต่ำกว่ากลุ่มที่กินต่ำสุด แม้ปรับตามพลังงาน อายุ เพศ การศึกษา และการสูบบุหรี่แล้ว” แม้เป็นการศึกษาแบบภาคตัดขวางที่ยังบอกเหตุและผลไม่ได้ แต่สัญญาณเชิงป้องกันก็แรงพอจะทำให้เราไม่ควรมองข้าม
โพลีฟีนอลชนิดไหนน่าสนใจ และเกี่ยวกับคะแนนความจำอย่างไร
เมื่อแยกดูโพลีฟีนอลเป็นชนิดย่อย ภาพยิ่งชัดเจนขึ้น นักวิจัยพบว่า ฟลาโวนอยด์บางกลุ่มมีความสัมพันธ์เชิงลบกับ MCI เด่นเป็นพิเศษ โดยในบรรดาฟลาโวนอยด์ทั้งหมด ฟลาโวนมีความสัมพันธ์ผกผันกับการมี MCI มากที่สุด ส่วนลิญแนนก็ให้สัญญาณในทิศทางเดียวกัน นอกจากนี้ การกินโพลีฟีนอลรายตัวอย่างนาริงีนิน ลาริซิเรซินอล มาตาอิเรซินอล และพิโนเรซินอลในปริมาณสูง ยังสัมพันธ์กับโอกาสเป็น MCI ที่ต่ำลงเช่นกัน
ด้านคะแนนทดสอบความรู้ความเข้าใจ เช่น MMSE และ MoCA แม้ปริมาณโพลีฟีนอลรวมจะไม่สัมพันธ์โดยตรง แต่โพลีฟีนอลบางชนิด เช่น แอนโทไซยานิน ฟลาโวนอล ฟลาโวนอน เฮสเปอร์เรทิน รวมถึงฟลาโวน ฟลาโวนอน และลิญแนน แสดงความสัมพันธ์เชิงบวกระดับอ่อนกับคะแนนเหล่านี้ นั่นหมายความว่า โครงสร้างเคมีและชนิดของโพลีฟีนอลอาจสำคัญไม่แพ้ปริมาณรวม การเลือกอาหารป้องกันสมองเสื่อมจึงควรมองทั้งความหลากหลายของแหล่งพืช ไม่ใช่พึ่งเพียงสารสกัดหรืออาหารชนิดใดชนิดหนึ่ง
เมื่อโพลีฟีนอลจับมือกับอาหารทั้งจาน: ไข่ไก่และโภชนาการสมอง
แม้งานวิจัยโพลีฟีนอลจะเน้นอาหารจากพืช แต่ภาพรวมของโภชนาการสมองบอกเราว่า สมองต้องการทั้งพลังงาน โปรตีน และสารอาหารเฉพาะอย่างโคลีน วิตามินบี 12 ร่วมด้วย งานที่ตีพิมพ์ในวารสารด้านโภชนาการซึ่งติดตามผู้เข้าร่วมโครงการสุขภาพ 39,498 คนเป็นเวลาเฉลี่ย 15 ปี พบความเชื่อมโยงที่น่าสนใจระหว่างการกินไข่และความเสี่ยงโรคอัลไซเมอร์ ผู้ที่กินไข่เดือนละ 1–3 ครั้งหรือสัปดาห์ละ 1 ครั้ง มีความเสี่ยงต่ำลง 17% สัปดาห์ละ 2–4 ครั้งต่ำลง 20% และหากกินอย่างน้อยสัปดาห์ละ 5 ครั้ง ความเสี่ยงลดลงถึง 27% เมื่อเทียบกับคนที่แทบไม่กินไข่
ปัจจัยสำคัญในไข่คือไข่แดงที่อุดมด้วยโคลีนและฟอสโฟลิพิด ซึ่งมีส่วนต่อโครงสร้างเยื่อหุ้มเซลล์ประสาทและการสร้างอะเซทิลโคลีน สารสื่อประสาทที่เกี่ยวข้องกับความจำและการเรียนรู้ อีกทั้งไข่ยังให้วิตามินบี 12 ที่จำเป็นต่อเซลล์ประสาท การขาดอย่างรุนแรงอาจนำไปสู่ปัญหาความจำได้ เมื่อนำมาวางคู่กับบทบาทของโพลีฟีนอลที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบและการทำงานของสมอง จะเห็นว่า อาหารป้องกันสมองเสื่อมที่มีเหตุผลมากกว่าการไล่ล่าสารเดี่ยว คือการจัดจานที่เต็มไปด้วยพืชหลากสีและแหล่งโปรตีนคุณภาพดีเช่นไข่
ทำไมต้องเริ่มตอนนี้ และเราควรหวังอะไรจากงานวิจัยโพลีฟีนอล
โครงสร้างประชากรโลกกำลังเปลี่ยนไป ผู้ที่มีอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไปจะเพิ่มเป็นมากกว่า 2.1 พันล้านคน หรือกว่า 21% ของประชากรทั้งหมดภายในปี 2050 ขณะเดียวกัน โรคสมองเสื่อมในผู้สูงอายุมีผู้ป่วยปัจจุบันราว 55 ล้านคน และคาดว่าจะเพิ่มเป็น 78 ล้านคนในปี 2030 และ 139 ล้านคนในปี 2050 ภาวะบกพร่องทางสติปัญญาเล็กน้อยซึ่งพบประมาณ 15% ในคนอายุ 50 ปีขึ้นไป ยิ่งเป็นสัญญาณเตือนว่าเรากำลังจะเผชิญภาระโรคเพิ่มขึ้นอย่างมากหากไม่เริ่มป้องกันตั้งแต่วันนี้
ปัจจุบันรู้แล้วว่าปัจจัยด้านวิถีชีวิตโดยเฉพาะอาหารมีบทบาทสำคัญต่อความเสี่ยงสมองเสื่อม งานใหม่เกี่ยวกับโพลีฟีนอลเป็นก้าวหนึ่งที่บอกว่า การกินพืชที่อุดมด้วยสารกลุ่มนี้อาจช่วยลดโอกาสเป็น MCI ได้ อย่างไรก็ตาม นักวิจัยยอมรับว่ายังต้องมีงานแบบติดตามระยะยาวและการทดลองแทรกแซงเพิ่มเติม เพื่อยืนยันว่าการเพิ่มหรือลดโพลีฟีนอลจะส่งผลต่อผลลัพธ์ด้านสมองอย่างไรในระยะยาว รวมถึงสำรวจเส้นทางที่โพลีฟีนอลเกี่ยวข้อง ไม่ว่าจะเป็นการปกป้องเซลล์ประสาท สุขภาพหลอดเลือด หรือการสื่อสารลำไส้และสมอง จนกว่าจะมีคำตอบชัดเจน อาหารที่เน้นโพลีฟีนอลและสารอาหารเพื่อสมองก็ยังเป็นกลยุทธ์ที่คุ้มค่าจะลงมือทำตั้งแต่ตอนนี้
