อธิปไตยทางเทคโนโลยีเริ่มจากการสร้างเอง
AI ที่พึ่งพาตนเองได้ คือความสามารถของประเทศในการกำหนดโจทย์ สร้างและตรวจสอบเทคโนโลยีด้วยบุคลากร ข้อมูล และโครงสร้างพื้นฐานของตน โดยไม่ฝากอนาคตไว้กับผู้ให้บริการภายนอกเพียงฝ่ายเดียว ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม กล่าวถึงเป้าหมายนี้เมื่อวันที่ 22 ตุลาคม 2569 ในปาฐกถาเรื่องการเตรียมคนและรัฐให้พร้อมรับมือ AI และโลกรวน บนเวทีประชุมประจำปีของสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย แก่นของข้อเสนอไม่ใช่ปิดรับเทคโนโลยีจากภายนอก แต่คือไม่ปล่อยให้การพึ่งพาเทคโนโลยีทำให้ไทยขาดอำนาจเลือกหรือกำหนดทิศทางของตนเอง ในโลกที่เปลี่ยนเร็ว การมีโครงสร้างพื้นฐานวิทยาศาสตร์และบุคลากรที่สร้างองค์ความรู้ได้เองจึงเป็นเงื่อนไขของความมั่นคง ไม่ใช่เรื่องไกลตัวของห้องทดลองเท่านั้น
AI ควรเชื่อมศาสตร์ ไม่ใช่แทนที่คน
การพัฒนา AI ไม่ควรถูกตีกรอบเป็นการแข่งขันว่าเครื่องจักรจะทำงานแทนมนุษย์ได้มากเพียงใด ยศชนันเสนอให้ใช้ AI และพลังประมวลผลช่วยวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างองค์ความรู้หลายแขนง ตั้งแต่ประสาทวิทยาศาสตร์ วิทยาศาสตร์ควอนตัม วัสดุศาสตร์ พลังงาน ไปจนถึงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เพื่อช่วยสร้างแนวคิดและคำอธิบายใหม่ต่อปัญหาซับซ้อน ในอีกเวทีหนึ่ง เขาย้ำว่าเป้าหมายของ AI คือเพิ่มความสามารถของมนุษย์ โดยคนยังเป็นผู้ตัดสินใจและกำกับเทคโนโลยี สำหรับคนทั่วไป แนวทางนี้มีความหมายเมื่อเทคโนโลยีช่วยให้ผู้เชี่ยวชาญพัฒนาการแพทย์ การศึกษา หรือเครื่องมือทำงานได้ดีขึ้น โดยมีมนุษย์คอยตรวจสอบผล ไม่ใช่รับคำตอบจากระบบโดยปราศจากการไตร่ตรอง
อย่างไรก็ตาม การเชื่อมศาสตร์ด้วย AI ไม่ได้เกิดจากกำลังคำนวณอย่างเดียว งานวิจัยต้องมีคำถามชัด ข้อมูลที่รู้ที่มา และผู้เชี่ยวชาญที่เข้าใจข้อจำกัดของการทดลอง แบบจำลองอาจช่วยค้นหารูปแบบหรือชี้แนวทางให้ศึกษาต่อ แต่ผลที่ได้ยังต้องผ่านการวัดและพิสูจน์ในโลกจริง นี่คือเหตุผลที่การพัฒนา AI ของไทยควรลงทุนทั้งในนักวิทยาศาสตร์ ผู้พัฒนาเทคโนโลยี และระบบจัดการข้อมูล ไม่ใช่ทุ่มความสนใจไปที่แบบจำลองเพียงอย่างเดียว
เชื่อมคน เครื่องมือ สิทธิ และทุนให้ครบวงจร
ความสามารถทางวิทยาศาสตร์จะไม่เกิดผลเต็มที่ หากผู้เชี่ยวชาญ เครื่องมือวิจัย และเงินทุนทำงานแยกกัน ข้อเสนอเรื่องการเชื่อมมหาวิทยาลัย นักวิจัย ภาคธุรกิจ และนักลงทุน จึงสำคัญพอ ๆ กับการสร้างเทคโนโลยี เพราะเป็นเส้นทางพาความรู้จากห้องทดลองไปสู่การใช้งานจริง เครื่องมืออย่างซินโครตรอนช่วยศึกษาคุณสมบัติของวัสดุ ขณะที่ AI ช่วยจัดการและวิเคราะห์ข้อมูลจำนวนมาก แต่ต้องมีบุคลากรที่ใช้เครื่องมือเป็น มีมาตรฐานข้อมูลที่นำผลมาเทียบกันได้ และมีสิทธิในผลงานที่ชัดเจนเพื่อให้การต่อยอดไม่สะดุด
ประเด็นที่มักถูกมองข้ามคือการต่อยอดงานวิจัยไทยต้องเริ่มจากปัญหาที่ต้องการแก้ และข้อมูลที่มีสิทธิใช้งาน ไม่ใช่เริ่มจากการมีเทคโนโลยีแล้วค่อยหางานให้มันทำ หากระบบทุนและสิทธิในผลงานไม่เชื่อมกับการทดลองและความต้องการของภาคธุรกิจ งานที่มีคุณค่าอาจหยุดอยู่ก่อนเกิดประโยชน์ต่อสังคม ดังนั้น การสร้างความสามารถด้าน AI จึงต้องออกแบบระบบนิเวศที่ทำให้ผู้เชี่ยวชาญร่วมงานกับผู้ใช้ผลงานได้ตั้งแต่ต้น พร้อมรักษาความน่าเชื่อถือและตรวจสอบที่มาของข้อค้นพบ
เตรียมคนรับมือโลกรวน คือบททดสอบความพร้อม
การเตรียมคนและรับมือโลกรวนเป็นโจทย์เดียวกับการสร้างเทคโนโลยีที่พึ่งตนเอง เพราะการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศต้องอาศัยข้อมูลและความรู้จากหลายสาขา ขณะเดียวกัน คนทำงานต้องมีทักษะเรียนรู้และปรับตัวเมื่อเทคโนโลยีเปลี่ยนเร็ว ข้อเสนอของยศชนันจึงมีน้ำหนักตรงที่มองทั้งโครงสร้างพื้นฐานวิทยาศาสตร์และการพัฒนาบุคลากรเป็นฐานของการกำหนดอนาคต ไม่ใช่หวังพึ่งเครื่องมือสำเร็จรูป
ข้อสรุปคือ AI จะเป็นของไทยได้มากเพียงใด วัดจากความสามารถในการตั้งคำถามที่ตอบโจทย์ประเทศ ตรวจสอบคำตอบด้วยหลักฐาน และเปลี่ยนงานวิจัยเป็นประโยชน์ที่ผู้คนเข้าถึงได้ การลงทุนต้องเดินพร้อมกันทั้งคน เครื่องมือ ข้อมูล สิทธิในผลงาน และทุน หากขาดส่วนใดส่วนหนึ่ง ความก้าวหน้าก็เสี่ยงหยุดอยู่ที่การใช้งานเทคโนโลยีของผู้อื่น แต่หากเชื่อมองค์ประกอบเหล่านี้ได้ AI จะเป็นเครื่องมือเสริมมนุษย์และช่วยให้ประเทศรับมือความไม่แน่นอนได้ด้วยความรู้ของตนเอง
