พลังงานเปลี่ยนผ่านแบบสองทาง ก๊าซธรรมชาติไทยยังไม่ไปไหน
พลังงานเปลี่ยนผ่านคือกระบวนการปรับโครงสร้างระบบพลังงานจากการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลไปสู่พลังงานสะอาด โดยใช้เชื้อเพลิงบางชนิดเป็นสะพานชั่วคราวเพื่อรักษาความมั่นคงด้านไฟฟ้า ต้นทุนพลังงาน และการเติบโตทางเศรษฐกิจควบคู่การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
หัวใจของแผนนี้คือการยอมรับอย่างตรงไปตรงมาว่า ก๊าซธรรมชาติไทยจะไม่หายไปในเร็ววัน แต่จะอยู่คู่กับพลังงานสะอาดอีกอย่างน้อย 10-12 ปีภายใต้แผน PDP 2026 ที่ล็อกก๊าซเป็นเชื้อเพลิงช่วงเปลี่ยนผ่าน โดยใช้ทั้งก๊าซจากอ่าวไทยและ LNG เพื่อค้ำยันระบบไฟฟ้าและภาคอุตสาหกรรม ท่าทีนี้สะท้อนมุมมองแบบ “สองทางพร้อมกัน” ที่รัฐเลือกเดิน คือเดินหน้าฟอสซิลต่อแต่ต้องเร่งเพิ่มสัดส่วนพลังงานสะอาดในระบบไปพร้อมกัน ไม่ใช่การปิดโรงไฟฟ้าก๊าซแบบหักดิบ แต่เป็นการใช้ก๊าซเป็นตัวกันชนความเสี่ยงระหว่างทางสู่เป้าหมาย Net Zero
อย่างไรก็ตาม ทางเลือกนี้มีต้นทุนทางนโยบาย เพราะยิ่งกลับไปพึ่งก๊าซมากเท่าไร ความผันผวนของราคาตลาดโลกก็ยิ่งส่งผลต่อค่าไฟบ้านเรือนโดยตรง ขณะที่การใช้ไฟฟ้ารวมเพิ่มขึ้นถึง 109,846 กิกะวัตต์ชั่วโมงในช่วงหนึ่ง โดยภาคครัวเรือนเพิ่ม 10.2% ภาคธุรกิจ 7.4% และภาคอุตสาหกรรม 3.1% แสดงให้เห็นว่าความต้องการใช้ไฟยังพุ่งแต่ความสามารถรองรับความเสี่ยงราคาของระบบเดิมเริ่มตึง
ศูนย์กลาง LNG อาเซียน เป้าหมายใหญ่ที่มากกว่างานประชุม
การผลักดันบทบาทศูนย์กลาง LNG อาเซียนไม่ใช่แค่เรื่องภาพลักษณ์ แต่เป็นยุทธศาสตร์โครงสร้างพลังงานระยะยาว รัฐประกาศความพร้อมจัดงาน Gastech 2026 ในกรุงเทพฯ ระหว่างวันที่ 14-17 กันยายน เพื่อดึงนักลงทุนและผู้ผลิตก๊าซรายใหญ่จากตะวันออกกลาง ยุโรป และเอเชียเข้ามาเจรจา ทำข้อตกลงซื้อขาย และแลกเปลี่ยนเทคโนโลยีพลังงานสมัยใหม่
เป้าหมายไม่ใช่เพียงการเป็นเจ้าภาพงานใหญ่ แต่คือการแสดงศักยภาพว่าโครงสร้างพื้นฐานของเราพร้อมเป็นศูนย์กลางการค้าก๊าซธรรมชาติเหลว หรือ LNG Hub ของภูมิภาค หากทำสำเร็จ จะช่วยต่อรองสัญญา LNG ระยะยาวในราคาที่นิ่งกว่าตลาด Spot ซึ่งพุ่งขึ้นตามความตึงเครียดในตะวันออกกลาง โดยเฉพาะบริเวณช่องแคบฮอร์มุซ ที่กดดันทั้งราคาน้ำมันและก๊าซให้สูงขึ้นเร็วในไม่กี่วัน การบริหารสัญญา LNG ระยะยาวจึงไม่ใช่แค่เทคนิคของนักเจรจา แต่มองได้ว่าเป็น “ประกันภัยค่าไฟ” ให้ประชาชนในระยะเปลี่ยนผ่าน
อย่างไรก็ดี การอยากเป็นฮับ LNG ในขณะที่โลกเร่งลดฟอสซิลทำให้ยุทธศาสตร์นี้ดูเสี่ยงด้านภาพลักษณ์ หากเราไม่ผูกกับเทคโนโลยีใหม่อย่าง CCS ไฮโดรเจน หรือ SMR ที่จะมาเสริมการลดการปล่อยคาร์บอนในอนาคต การเป็นฮับก๊าซอาจถูกตั้งคำถามว่าเป็นการผูกอนาคตกับฟอสซิลระยะยาวมากกว่าการเปลี่ยนผ่านจริง
สัมปทานอันดามัน กุญแจลดความผันผวนหรือกับดักฟอสซิลรอบใหม่
เมื่อราคาก๊าซในตลาดโลกแกว่งแรง การหันกลับมาหาแหล่งก๊าซในประเทศจึงกลายเป็นข้อถกเถียงสำคัญ แหล่งอันดามันในทะเลน้ำลึกถูกวางให้เป็นแหล่งก๊าซศักยภาพสูงชุดใหม่ ที่รัฐย้ำว่าจำเป็นต้องเปิดสัมปทานสำรวจและผลิตเพื่อเสริมความมั่นคงทางพลังงานและลดการพึ่งพา LNG นำเข้า
การสำรวจในทะเลน้ำลึกครั้งแรกต้องอาศัยผู้เล่นระดับโลกอย่างบริษัทสำรวจและผลิตขนาดใหญ่ รวมถึงบริษัทในประเทศอย่าง ปตท.สผ. ที่แสดงความสนใจเข้าประมูลสัมปทาน จุดแข็งของแนวทางนี้คือหากผลิตได้จริงจะช่วยลดความเสี่ยงจากตลาดโลกและแก้ปัญหา “ค่าไฟเหวี่ยง” ที่ประชาชนแบกรับอยู่ แต่จุดอ่อนคือเรากำลังผูกระบบพลังงานเข้ากับฟอสซิลอีกระลอกในช่วงที่เป้าหมาย Net Zero เรียกร้องให้ลดการลงทุนต้นน้ำฟอสซิล
จึงหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่ต้องถามว่า สัมปทานอันดามันเป็นสะพานสั้นๆ สำหรับ 10-12 ปี หรือคือประตูที่ทำให้การพึ่งก๊าซลากยาวเกินจำเป็น หากรัฐไม่กำหนดกรอบให้ชัดเจนว่ารายได้จากแหล่งใหม่นี้ต้องถูกนำไปเร่งลงทุนโครงสร้างพื้นฐานพลังงานสะอาด ระบบกักเก็บพลังงาน และโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ ก็เสี่ยงจะกลายเป็นแค่ “ลมเย็นชั่วคราว” ให้ค่าไฟ โดยไม่ช่วยเร่งการเปลี่ยนผ่านจริง
เอกชนเดินเกมความหลากหลาย และนิคมคาร์บอนต่ำ I-SPARK
ขณะที่ภาครัฐวางก๊าซธรรมชาติเป็นเชื้อเพลิงช่วงเปลี่ยนผ่าน ภาคเอกชนกลับส่งสัญญาณชัดว่าความหลากหลายและความยืดหยุ่นคือคำตอบในโลกพลังงานผันผวน EGCO Group ชี้ว่าความไม่แน่นอนด้านภูมิรัฐศาสตร์ ราคา LNG และความต้องการใช้ไฟฟ้าที่เพิ่มขึ้น กลายเป็น New Normal ของอุตสาหกรรมไฟฟ้า และเสนอให้กระจายแหล่งพลังงานและห่วงโซ่อุปทาน พร้อมเร่งลงทุนโครงข่ายไฟฟ้าและระบบกักเก็บพลังงานเพื่อสร้างระบบที่ยืดหยุ่น
คำตอบอีกด้านหนึ่งคือการสร้างอุตสาหกรรมคาร์บอนต่ำแบบเป็นรูปธรรม PTT ร่วมกับหน่วยงานรัฐ 4 แห่ง พัฒนาโครงการ I-SPARK ในอำเภอมาบตาพุด จังหวัดระยอง ให้เป็นต้นแบบระบบนิเวศอุตสาหกรรมคาร์บอนต่ำ เชื่อมโครงการพลังงานสะอาด เทคโนโลยีลดการปล่อยคาร์บอน โครงสร้างพื้นฐาน และธุรกิจชีวภาพเข้าด้วยกัน โครงการนี้มุ่งรองรับการลงทุนใหม่ เพิ่มความสามารถแข่งขัน และเสริมความมั่นคงทางพลังงานไปพร้อมกัน โดยมีเป้าหมายลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกได้สูงถึง 9 ล้านตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าภายในปีหนึ่ง และสร้างการลงทุนราว 5,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐภายในปี 2578
มุมนี้สะท้อนว่า หากรัฐยังต้องพึ่งก๊าซเพื่อค้ำระบบไฟอย่างเลี่ยงไม่ได้ ภาคเอกชนก็เลือกจะขยับไปข้างหน้าด้วยการสร้างห่วงโซ่พลังงานสะอาดและอุตสาหกรรมคาร์บอนต่ำควบคู่กัน การรวมโครงการ LNG พลังงานสะอาด ไฮโดรเจน แอมโมเนีย ระบบกักเก็บพลังงาน และ CCS ไว้ในพื้นที่เดียว แปลว่าก๊าซธรรมชาติเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของแพลตฟอร์มพลังงานเปลี่ยนผ่าน ไม่ใช่เจ้าของระบบเพียงฝ่ายเดียว
ข้อสรุปเชิงนโยบาย ก๊าซเป็นสะพานแต่ห้ามกลายเป็นปลายทาง
ภาพรวมแล้ว แผนพลังงานปัจจุบันเลือกเดินบนเส้นทางที่มีทั้งโอกาสและความเสี่ยง ก๊าซธรรมชาติไทยถูกวางให้เป็นเชื้อเพลิงสะพานร่วมกับโครงสร้างศูนย์กลาง LNG อาเซียน การเปิดสัมปทานอันดามัน และโครงการอย่าง I-SPARK จึงไม่ใช่โครงการเดี่ยวๆ แต่คือชิ้นส่วนของยุทธศาสตร์เดียวกัน คือการรักษาความมั่นคงทางพลังงานในโลกที่ผันผวน พร้อมพยายามลดคาร์บอนในภาคอุตสาหกรรม
คำถามสำคัญไม่ใช่ว่าควรใช้ก๊าซหรือไม่ แต่คือจะใช้ก๊าซนานแค่ไหน และระหว่างนั้นเราลงทุนในพลังงานสะอาดมากพอหรือยัง ถ้าแผน PDP 2026 ที่วางระยะ 10-12 ปีสำหรับพลังงานเปลี่ยนผ่านกลายเป็นข้ออ้างเลื่อนการลงทุนพลังงานสะอาด ซ้ำเติมด้วยการผลักสัมปทานฟอสซิลรอบใหม่ ก็เสี่ยงที่ก๊าซจะกลายเป็น “ปลายทางเงียบๆ” แทนที่จะเป็นแค่สะพาน
ในทางกลับกัน หากรัฐและเอกชนใช้โอกาสจาก Gastech 2026 การเป็นศูนย์กลาง LNG และโครงการอุตสาหกรรมคาร์บอนต่ำอย่างมีเงื่อนไขชัดเจน เน้นกระจายความเสี่ยงพลังงาน และให้คุณค่ากับความมั่นคงควบคู่ความยั่งยืน ก๊าซธรรมชาติสามารถเป็นสะพานที่จำเป็นแต่สั้นลงเรื่อยๆ และพลังงานสะอาดจะไม่ใช่แค่ “ภาคผนวก” ของระบบไฟอีกต่อไป
