จากนางสาวสุวรรณสู่นางพระกำนัล เรื่องเล่าของเสงี่ยม นาวีเสถียร

เสงี่ยม นาวีเสถียร คือใคร และทำไมเรื่องของเธอจึงสำคัญ

เสงี่ยม นาวีเสถียร คือหญิงสาวสมัยต้นศตวรรษที่ 20 ผู้ได้รับการจารึกว่าเป็นนางเอกหนังไทยคนแรก จากบทสุวรรณในภาพยนตร์เรื่องนางสาวสุวรรณ ก่อนจะได้รับพระราชทานนามว่าอนินทิตาและเข้ารับราชการเป็นนางพระกำนัล ชีวิตของเธอเชื่อมโลกละครหลวง ภาพยนตร์ยุคบุกเบิก และราชสำนักเข้าไว้ด้วยกัน จึงเป็นตัวอย่างสำคัญของการเปลี่ยนผ่านทางวัฒนธรรมในสังคมสยามยุคใหม่

เรื่องของเสงี่ยมทำให้คำว่า นางเอกหนังไทยคนแรก ไม่ใช่แค่เกียรติยศด้านบันเทิง แต่กลายเป็นหน้าต่างให้เราเห็นเส้นทางของหญิงชนชั้นข้าราชการที่เติบโตมากับนาฏศิลป์หลวง ก่อนก้าวขึ้นจอภาพยนตร์ในวัยเพียงสิบเจ็ดถึงสิบเก้าปี และจบชีวิตราชการในฐานะนางพระกำนัลผู้มีชื่ออยู่ในพระราชพินัยกรรมของรัชกาลที่ 6 ความต่อเนื่องของบทบาทเหล่านี้บอกเราว่า ศิลปะ ความบันเทิง และการเมืองราชสำนัก แยกออกจากกันไม่ขาดในช่วงเวลานั้น

จากเด็กหญิงในวังสู่พระนางสุวรรณบนแผ่นฟิล์ม

หากมองในแง่ประวัติศาสตร์หนังไทย เสงี่ยม นาวีเสถียรคือผลผลิตของระบบละครหลวงก่อนจะกลายเป็นดาราหนังโดยที่ไม่มีคำว่าอาชีพนักแสดงภาพยนตร์รองรับ เธอเกิดเมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2448 ในครอบครัวที่ใกล้ชิดราชสำนัก เป็นบุตรีของพระยานาวีวราสาและคุณหญิงแดง ตั้งแต่วัยเด็กก็เรียนรำกับพระนมทัต พึ่งบุญ ณ อยุธยา ต่อด้วยการฝึกกับท้าวศรีสุนทรนาฏ แก้ว พนมวัน ณ อยุธยา ซึ่งเป็นครูละครคนสำคัญของราชสำนัก

เมื่อมีการตั้งละครหลวงฝ่ายหญิงใน พ.ศ. 2457 ครอบครัวได้นำเสงี่ยมเข้าถวายตัวเข้ากรมมหรสพหลวง ชีวิตวัยเด็กของเธอจึงผูกกับการรำและการแสดงในวัง ก่อนที่สื่อใหม่อย่างภาพยนตร์จะเข้ามาในสยามและเปิดโอกาสให้เธอถูกคัดเลือกให้รับบทสุวรรณ ในนางสาวสุวรรณ ภาพยนตร์ขนาดยาวที่ถ่ายทำในสยาม ใช้นักแสดงไทย และถูกยกให้เป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของประวัติศาสตร์หนังไทย การขึ้นจอครั้งนั้นคือการพาตัวละครจากโลกละครหลวงไปสู่สายตาผู้ชมในรูปแบบใหม่ที่คนสยามยังไม่เคยชิน

นางสาวสุวรรณ กับสถานะนางเอกหนังไทยคนแรก

นางสาวสุวรรณหรือ Suvarna of Siam เปิดฉายในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2466 ในฐานะภาพยนตร์เงียบถ่ายทำในสยามที่ใช้นักแสดงไทย แม้ผู้สร้างและทีมงานหลักจะเป็นชาวต่างชาติ แต่ด้วยการถ่ายทำในพื้นที่ เรื่องราว และภาษาแวดล้อมของสังคมสมัยนั้น ภาพยนตร์เรื่องนี้จึงถูกมองเป็นจุดเริ่มต้นของวงการภาพยนตร์สยาม และเสงี่ยมในบทสุวรรณก็ได้รับการยอมรับว่าเป็นนางเอกภาพยนตร์คนแรกของไทย หอภาพยนตร์ยืนยันสถานะนี้อย่างชัดเจน ทำให้ชื่อของเธอกลายเป็นหลักหมุดบนแผนที่ประวัติศาสตร์หนังไทย

ในกองถ่าย เสงี่ยมไม่ได้รับบทนางเอกจากการคัดตัวดาราแบบยุคปัจจุบัน แต่ถูกเลือกผ่านระบบราชการ กรมมหรสพหลวงเป็นผู้จัดหานักแสดงจากละครหลวง และเธอถือว่ามาปฏิบัติราชการ แทนที่จะได้ค่าตอบแทนในแบบดารา นายเฮนรี แม็กเรจึงมอบค่าเครื่องแต่งกายจำนวน 3,000 บาท และเบี้ยเลี้ยงวันละ 5 บาท ประโยคหนึ่งที่ควรจดจำคือ หอภาพยนตร์ระบุว่าเสงี่ยมคือ นางเอกภาพยนตร์คนแรกของไทย ทำให้เราต้องยอมรับว่าหนังเรื่องหนึ่งสามารถสร้างตำแหน่งใหม่ในสังคมได้ แม้สังคมนั้นยังไม่รู้จักคำว่าระบบดารา

จากนางเอกหนังสยามสู่นางพระกำนัลนามอนินทิตา

สิ่งที่ทำให้เรื่องของเสงี่ยม นาวีเสถียรน่าสนใจกว่าตำนานดาราหนังทั่วไป คือเส้นทางหลังจากนั้นเพียงหนึ่งปี พ.ศ. 2467 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดเกล้าฯ ให้เธอเป็นนางพระกำนัลในพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี พร้อมพระราชทานนามใหม่ว่าอนินทิตา มีความหมายถึงผู้ไร้ที่ติ การถูกตั้งชื่อใหม่ในบริบทนี้ไม่ใช่แค่เกียรติยศแต่เป็นการนิยามบทบาทใหม่ของเธอในราชสำนัก จากนักแสดงบนจอเธอจึงกลายเป็นข้าหลวงฝ่ายในอย่างเต็มตัว

ต่อมาเธอได้เลื่อนเป็นพนักงานพระภูษา และได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์จตุตถจุลจอมเกล้าในปีสุดท้ายของรัชกาลที่ 6 อีกทั้งยังปฏิบัติหน้าที่พระพี่เลี้ยงสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ตั้งแต่ทรงประสูติใน พ.ศ. 2468 จนถึงเมื่อทรงมีพระชนมายุหกพรรษา ชื่อของเธอยังปรากฏในพระราชพินัยกรรมของรัชกาลที่ 6 โดยได้รับเงินเลี้ยงชีพเดือนละ 120 บาทจนกระทั่งออกจากวังเมื่อ พ.ศ. 2474 รายชื่อในพระราชพินัยกรรมนี้คือข้อพิสูจน์เชิงเอกสารว่า นางเอกหนังไทยคนแรกไม่ได้เป็นเพียงคนบันเทิง แต่เป็นบุคคลที่สถาบันกษัตริย์รับรองความสำคัญในชีวิตราชการด้วย

ออกจากวัง แต่มรดกทางวัฒนธรรมยังอยู่

ใน พ.ศ. 2474 อนินทิตาออกจากราชสำนักเพื่อสมรสกับพลตำรวจตรี เนื่อง อาขุบุตร โดยมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงประกอบพิธีสมรสประทาน ณ วังวรดิศ เธอมีบุตรธิดารวม 7 คน และใช้ชีวิตนอกวังต่อเนื่องอีกหลายสิบปี ก่อนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 15 สิงหาคม พ.ศ. 2507 รวมอายุ 59 ปี การออกจากราชสำนักของเธอไม่ได้ทำให้เรื่องเล่าจบลง กลับทำให้เราเห็นว่าชีวิตหนึ่งสามารถข้ามไปมาระหว่างพื้นที่หลายโลกได้ ทั้งโรงหนัง วังหลวง และครอบครัวสามัญ

แม้ฟิล์มต้นฉบับนางสาวสุวรรณจะสูญหายหลังฉายได้เพียงไม่กี่วัน เหลือเพียงภาพนิ่งและเอกสารที่หอภาพยนตร์เก็บรักษาไว้ แต่ชื่อของเสงี่ยม นาวีเสถียรยังคงอยู่ในบทสนทนาเรื่องประวัติศาสตร์หนังไทย ในเชิงสังคม เรื่องของเธอสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของสยามช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ที่สื่อใหม่อย่างภาพยนตร์เข้ามาในขณะที่ราชสำนักยังมีอิทธิพลสูง การที่นางเอกหนังไทยคนแรกกลายเป็นนางพระกำนัลผู้มีชื่อในพระราชพินัยกรรม รัชกาลที่ 6 คือบทพิสูจน์ว่า ศิลปะและอำนาจรัฐเคลื่อนตัวไปพร้อมกัน และผู้หญิงคนหนึ่งสามารถเป็นหลักฐานที่มีชีวิตของการเปลี่ยนผ่านนั้น