คัดกรองเร็วเพื่อตามหาโรคที่มักไม่ส่งสัญญาณ
AI คัดกรองต้อหิน คือระบบปัญญาประดิษฐ์ที่ประเมินความเสี่ยงจากภาพขั้วประสาทตาและข้อมูลสุขภาพบางด้าน เพื่อช่วยแยกผู้ที่ควรเข้ารับการตรวจต่อ โดยไม่ใช่เครื่องมือวินิจฉัยโรคแทนจักษุแพทย์ โรคต้อหินทำลายเส้นประสาทตาได้ต่อเนื่องและอาจทำให้สูญเสียการมองเห็นอย่างถาวร ขณะที่ผู้ป่วยจำนวนมากไม่มีอาการผิดปกติในระยะแรก การรอให้ตามัวจึงเป็นแผนที่เสี่ยงเกินไป
ทีมจักษุแพทย์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นำโดย รศ.นพ.ศักดิ์ชัย วงศกิตติรักษ์ ร่วมกับทีมวิศวกรพัฒนาโปรแกรม QUICK Glaucoma Detection Program ซึ่งประมวลผลได้ภายใน 3 วินาที และได้รับรางวัล NRCT Special Award for Outstanding Invention and Innovation ในงาน iENA 2026 ที่เมืองนูเรมเบิร์ก ประเทศเยอรมนี ระหว่างวันที่ 31 ตุลาคมถึง 2 พฤศจิกายน 2569 ความเร็วนี้มีความหมายเมื่อใช้เพิ่มจำนวนคนที่ได้รับการประเมินเบื้องต้น ไม่ใช่เมื่อถูกเข้าใจว่าเป็นคำตอบสุดท้าย
คุณค่าของนวัตกรรมการแพทย์ชิ้นนี้จึงไม่ได้อยู่ที่ตัวเลขสามวินาทีเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่โอกาสพบความเสี่ยงก่อนความเสียหายต่อการมองเห็นจะลุกลาม

ประเมินจากภาพและปัจจัยเสี่ยง ไม่ใช่ดูภาพเพียงอย่างเดียว
โปรแกรมใช้ AI วิเคราะห์ภาพจากการตรวจจอประสาทตาและขั้วประสาทตาด้วยเทคโนโลยี OCT ร่วมกับข้อมูลอย่างความดันลูกตา อายุ และประวัติโรคต้อหินในครอบครัว การรวมข้อมูลหลายด้านช่วยให้การประเมินมีบริบทกว่าการอ่านภาพอย่างโดดเดี่ยว และช่วยให้บุคลากรทางการแพทย์พิจารณาได้ว่าใครควรได้รับการตรวจต่อ
อย่างไรก็ตาม การตรวจต้อหินด้วยระบบนี้คือการคัดกรองความเสี่ยงเบื้องต้น ผลที่ระบบประเมินว่ามีความเสี่ยงไม่ได้ยืนยันว่าป่วย และผลที่ไม่น่าสงสัยก็ไม่ควรใช้ลบล้างอาการหรือความกังวลของผู้ป่วย ผู้ที่มีผลคัดกรองน่าสงสัยควรเข้าสู่กระบวนการตรวจวินิจฉัยและรับการประเมินยืนยันจากจักษุแพทย์ตามมาตรฐาน
การแบ่งบทบาทให้ชัดเป็นเงื่อนไขสำคัญของการใช้ AI อย่างรับผิดชอบ ระบบควรช่วยจัดลำดับและส่งต่อผู้ที่อาจมีความเสี่ยง ส่วนการวินิจฉัยและตัดสินใจรักษายังคงเป็นหน้าที่ของแพทย์
ประโยชน์จะเกิดจริงเมื่อเข้าถึงชุมชน
ข้อจำกัดด้านจำนวนบุคลากรเฉพาะทางต้อหินและการเข้าถึงบริการคัดกรองในชุมชน ทำให้เทคโนโลยีที่ประเมินได้รวดเร็วมีเหตุผลรองรับ ปัจจุบันโรงพยาบาลธรรมศาสตร์เฉลิมพระเกียรติเริ่มนำโปรแกรมไปใช้จริงแล้ว และมีแผนขยายการคัดกรองสู่ระดับชุมชนร่วมกับมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงการประเมินความเสี่ยงได้ทั่วถึงขึ้น
แต่คำว่าเข้าถึงไม่ได้หมายถึงมีซอฟต์แวร์แล้วปัญหาจบ การขยายงานต้องเชื่อมผลคัดกรองกับช่องทางส่งต่อ ผู้เชี่ยวชาญ และการตรวจยืนยันที่ประชาชนไปถึงได้ มิฉะนั้นระบบอาจพบความเสี่ยงโดยไม่สามารถพาคนไปสู่การดูแลต่อเนื่อง
รางวัลจากเวทีนานาชาติเป็นสัญญาณที่น่ายินดีต่อทีมผู้พัฒนา แต่บททดสอบที่สำคัญกว่าคือการนำไปใช้ได้เหมาะสมในสถานพยาบาลและชุมชน พร้อมสื่อสารข้อจำกัดให้ผู้รับบริการเข้าใจ
ความเร็วมีค่าเมื่อพาไปถึงการตรวจยืนยัน
AI คัดกรองต้อหินในสามวินาทีมีศักยภาพช่วยให้การค้นหาผู้เสี่ยงเริ่มต้นได้เร็วขึ้น โดยเฉพาะในบริบทที่โรคมักไม่แสดงอาการและบริการเฉพาะทางเข้าถึงไม่เท่ากัน จุดแข็งของผลงานทีมธรรมศาสตร์คือการผสานความรู้จักษุแพทย์กับวิศวกรรม และออกแบบระบบเพื่อสนับสนุนการประเมินและส่งต่อ ไม่ใช่แทนที่แพทย์
ข้อสรุปที่ควรยึดให้มั่นคือความเร็วไม่เท่ากับการวินิจฉัย ผู้ที่กังวลเรื่องการมองเห็นหรือได้รับผลคัดกรองน่าสงสัยควรปรึกษาจักษุแพทย์เพื่อรับการตรวจยืนยัน หากวางระบบส่งต่อและการดูแลต่อเนื่องได้จริง นวัตกรรมนี้ก็อาจช่วยเปลี่ยนเวลาสามวินาทีให้เป็นโอกาสรักษาการมองเห็นที่มาถึงก่อนสายเกินไป
ผลงานนี้เป็นหนึ่งในความสำเร็จของเวที iENA 2026 ซึ่งมีผลงานไทยได้รับรางวัลรวม 8 ผลงานจากสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทยและมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี แต่สำหรับผู้ป่วย ประโยชน์จะวัดจากการเข้าถึงการตรวจและการดูแลที่เหมาะสม มากกว่าจำนวนรางวัล







