การดูแลประคับประคองคืออะไร และเหตุใดจึงต้องเริ่มเร็ว
การดูแลประคับประคองคือการดูแลที่มุ่งรักษาคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยและครอบครัว เมื่อเผชิญโรคร้ายแรงหรือภาวะคุกคามชีวิต โดยบรรเทาความทุกข์และวางแผนการดูแลให้สอดคล้องกับความต้องการ ตั้งแต่ช่วงต้นของโรค ไม่ใช่รอจนเข้าสู่วันสุดท้าย
ข้อสรุปสำคัญคือ หนังสือแสดงเจตนา หรือ Living Will มีคุณค่า แต่ไม่อาจแทนบริการที่เข้าถึงได้จริง ระบบ Palliative Care ยังติดขัดทั้งการส่งต่อ ความต่อเนื่อง และการจัดสรรทรัพยากร จึงไม่ควรผลักภาระการวางแผนไปให้ผู้ป่วยกับครอบครัวฝ่ายเดียว
ประเด็นนี้ถูกหยิบยกในเวทีสาธารณะ “ก้าวต่อไปเพื่อคนไทยตายดี” เมื่อวันที่ 30 ตุลาคม 2569 โดย อ.นพ.ภาณุวิชญ์ แก้วกำจรชัย หัวหน้าโครงการวิจัยจากคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล นำเสนอข้อค้นพบงานวิจัยที่ได้รับทุนสนับสนุนจากสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข ร่วมกับหน่วยวิจัยนโยบายและระบบสุขภาพของคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มหาวิทยาลัยมหิดล
ความจำเป็นยิ่งชัดเมื่อสังคมสูงวัยและโรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น ผู้สูงอายุมีสัดส่วนเกิน 20% ของประชากร ขณะที่ผลสำรวจสุขภาพประชาชนไทยครั้งที่ 7 พ.ศ. 2567-2568 พบผู้มีอายุ 15 ปีขึ้นไปเป็นเบาหวาน 10.6% หรือ 6.1 ล้านคน เพิ่มจาก 9.5% ในปี 2563

ตัวเลขสะท้อนว่าใครจำนวนมากยังเข้าไม่ถึงบริการ
ช่องว่างไม่ได้อยู่แค่ในแผนงาน แต่ปรากฏชัดในโอกาสเข้าถึงบริการ ผู้ป่วยมะเร็งได้รับการดูแลประคับประคองเพียง 25% ส่วนผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรังและหัวใจล้มเหลวมีสัดส่วนเพียง 7-10% ยิ่งกว่านั้น ในกลุ่มที่ได้รับบริการ มีเพียง 11% ที่เริ่มได้รับการดูแลในช่วง 6 เดือนก่อนเสียชีวิต
เมื่อการดูแลมาถึงช้า ครอบครัวมีเวลาน้อยลงในการทำความเข้าใจโรค วางแผนร่วมกัน และเตรียมการให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่เหมาะสม ผลที่ตามมาอาจเป็นการรักษาหรือบริการที่ไม่จำเป็น และภาระค่าใช้จ่ายที่มากเกินความจำเป็น การดูแลผู้ป่วยระยะท้ายจึงไม่ควรถูกจำกัดไว้เฉพาะผู้ที่มีทรัพยากรหรืออยู่ใกล้โรงพยาบาลขนาดใหญ่
อีกปัญหาคือข้อมูล ยา และอุปกรณ์เชื่อมต่อกันไม่ดี ทรัพยากรจำนวนมากกระจุกอยู่ในโรงพยาบาล ทั้งที่ผู้ป่วยต้องการความช่วยเหลือใกล้บ้าน ในชุมชน หรือที่บ้าน ระบบที่บังคับให้ผู้ป่วยเดินทางไปพบผู้เชี่ยวชาญในโรงพยาบาลใหญ่จึงไม่สอดคล้องกับชีวิตจริง และเพิ่มภาระให้ผู้ป่วยกับผู้ดูแล
แม้หลักประกันสุขภาพแห่งชาติครอบคลุมบริการประคับประคอง แต่ข้อจำกัดการเบิกจ่ายบางกิจกรรม เช่น การประชุมครอบครัวเพื่อทำความเข้าใจและวางแผน ย้ำว่าการมีสิทธิในกระดาษยังไม่เท่ากับได้รับบริการครบถ้วน

หนังสือแสดงเจตนาต้องมีบทสนทนาและบริการรองรับ
หนังสือแสดงเจตนาช่วยให้ความต้องการของผู้ป่วยมีหลักฐาน แต่ไม่อาจทำให้บริการเกิดขึ้นได้ด้วยตัวเอง หากคนในครอบครัวไม่เข้าใจหรือมีผู้ไม่เห็นด้วย การวางแผนล่วงหน้าอาจติดขัด งานวิจัยจึงเน้นให้การพูดคุยกับผู้ป่วยและครอบครัวนำไปสู่แผนการดูแลล่วงหน้า หรือ ACP ที่ทีมดูแลนำไปปฏิบัติได้
ข้อเสนอไม่ได้ลดความสำคัญของ Living Will แต่ชี้ว่าการลงนามเอกสารไม่ควรถูกใช้แทนการสนทนา การประเมินความต้องการ และการจัดบริการอย่างต่อเนื่อง ผู้ป่วยควรได้รับโอกาสหารือเรื่องเป้าหมายการรักษา ความต้องการในช่วงท้าย และผู้ที่จะร่วมตัดสินใจตั้งแต่ยังมีเวลา
ในเชิงระบบ บริการควรเริ่มตั้งแต่ระยะแรก ประสานงานได้ตลอด 24 ชั่วโมง และรองรับการดูแลทั้งในโรงพยาบาลใกล้บ้าน ชุมชน และบ้านของผู้ป่วย พร้อมจัดกำลังคนที่มีทักษะและระบบยาแก้ปวดให้เพียงพอ การจากไปอย่างสงบจึงไม่ใช่เพียงความตั้งใจส่วนบุคคล แต่ต้องมีทีมและบริการที่ทำให้แผนนั้นเกิดขึ้นได้
การสร้างความเข้าใจเรื่องความตายก็เป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาระบบ เมื่อสังคมมองการจากไปอย่างสงบตามธรรมชาติได้โดยไม่ตีตราว่าเป็นเรื่องอัปมงคล ผู้ป่วยและครอบครัวย่อมเริ่มสนทนาและวางแผนได้ก่อนเกิดวิกฤต

จากงานวิจัยสู่ระบบที่จ่ายเงินและรับผิดชอบร่วมกัน
การแก้ช่องว่างต้องเดินพร้อมกันสามด้าน ได้แก่ ระบบอภิบาล รูปแบบบริการ และกลไกการจ่ายเงิน งานวิจัยเสนอให้เส้นทางบริการต่อเนื่องตั้งแต่ต้น จ่ายค่าบริการตามความต้องการและช่วงการดูแล รวมถึงกำหนดกรอบกำกับสถานดูแลและสถานดูแลผู้ป่วยระยะท้ายให้ชัดเจน
นี่ไม่ใช่งานที่หน่วยบริการระดับปฏิบัติการจะแก้ได้ลำพัง เวทีสาธารณะจึงเสนอใช้กลไกสภาและคณะกรรมการพัฒนาระบบสุขภาพแห่งชาติ ซึ่งมีนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน เพื่อประสานหน่วยงานรัฐ ภาคประชาสังคม และภาคเอกชน งานวิจัยและคู่มือเชิงนโยบายจะถูกส่งให้คณะกรรมาธิการการสาธารณสุขใช้ประกอบการออกแบบนโยบายและติดตามความคืบหน้าผ่านกลไกรัฐสภา
สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุขยังระบุว่าจะเชื่อมนักวิจัยกับผู้กำหนดนโยบายผ่านเวทีหารือเชิงนโยบาย และผลักดันให้การดูแลประคับประคองเป็นส่วนหนึ่งของตัวชี้วัดระบบสุขภาพปฐมภูมิ ทิศทางนี้จะมีความหมายก็ต่อเมื่อข้อเสนอแปลงเป็นงบประมาณที่ใช้ได้จริง ทีมดูแลใกล้บ้าน และผู้รับผิดชอบที่ติดตามผลได้
บทสรุปจึงชัดเจน: Living Will เป็นจุดเริ่มต้นที่สำคัญ แต่ไม่ใช่ระบบดูแล การทำให้คนจากไปอย่างสงบต้องอาศัยแผนที่ครอบครัวเข้าใจ บริการที่ต่อเนื่อง และกลไกจ่ายเงินที่ไม่ทิ้งผู้ป่วยไว้ลำพัง มิฉะนั้นสิทธิในการเลือกก็ยังเป็นเพียงถ้อยคำบนเอกสาร







