ความเสี่ยงน้ำท่วมกรุงเทพฯ 40-96% คืออะไร และทำไมต้องพูดเรื่องปฏิรูป
ความเสี่ยงน้ำท่วมกรุงเทพฯ 40-96% หมายถึงการที่พื้นที่ในเมืองหลวงอาจเผชิญภาวะน้ำท่วมตั้งแต่เกือบครึ่งหนึ่งจนเกือบทั้งเมือง หากไม่มีการเตรียมความพร้อมและปรับปรุงระบบบริหารจัดการน้ำและระบบรับมือภัยพิบัติอย่างจริงจัง โดยเชื่อมโยงทั้งปัจจัยสภาพภูมิอากาศโลก การไหลเวียนของลุ่มน้ำสายหลัก โครงสร้างพื้นฐานเดิมที่เสื่อมสภาพ และการตัดสินใจเชิงนโยบายที่ล่าช้าหรือขัดกันเอง ทำให้เมืองทั้งเมืองเสี่ยงกลายเป็นพื้นที่จมบาดาลถาวร
สัญญาณเตือนชัดเจนแล้วจากเวทีเสวนาวิชาการด้านน้ำและภัยพิบัติที่จัดขึ้นบนถนนราชดำเนิน มีนักวิชาการจากหลายสถาบันทั้งด้านวิศวกรรมทรัพยากรน้ำ สิ่งแวดล้อม การเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ และเศรษฐศาสตร์การพัฒนา เข้าร่วมวิเคราะห์ทางออกของระบบบริหารจัดการน้ำระยะยาว สิ่งที่พวกเขาเห็นตรงกันคือ โลกกำลังแปรปรวนจากการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ ฝนตกผิดฤดูกาล น้ำทะเลสูงขึ้น และเอเชียเป็นภูมิภาคที่เสี่ยงต่อภัยพิบัติรุนแรงที่สุดในโลก
คำเตือนที่แรงที่สุดคือ หากไม่มีการเตรียมรับมืออย่างดี กรุงเทพฯ เสี่ยงกลายเป็นเมืองจมน้ำ โดยมีพื้นที่จมน้ำหรือเสี่ยงต่อน้ำท่วมสูงถึง 40-96% ของพื้นที่เมืองหลวง จากการประเมินขององค์กรระดับโลกหลายแห่ง นี่ไม่ใช่คำขู่ แต่คือภาพอนาคตที่ตั้งอยู่บนแบบจำลองภูมิอากาศ ข้อมูลปริมาณน้ำแข็งที่ละลายรวมกันแล้วประมาณ 12.5 ล้านล้านตัน และโครงสร้างเมืองที่รองรับการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ไม่ไหวอีกต่อไป

โลกโลกรวน แต่น้ำท่วมกรุงเทพฯ ยังถูกแก้แบบปีต่อปี
หัวใจของปัญหาไม่ได้อยู่ที่ฝนตกมากเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ระบบรับมือที่ไม่เสถียรและไม่ทันยุค โลกกำลังเผชิญสภาวะโลกรวนจากภาวะโลกร้อน ทำให้ฝนแปรปรวนและสร้างภัยพิบัติถี่ขึ้นและรุนแรงขึ้น แบบจำลองขององค์การอุตุนิยมวิทยาโลกชี้ว่าเอเชียเสี่ยงต่อภัยพิบัติรุนแรงที่สุด และปริมาณน้ำแข็งที่ละลายบนโลกตอนนี้รวมกันแล้วราว 12.5 ล้านล้านตัน น้ำเหล่านี้จะลงทะเลและย้อนกลับมาเป็นน้ำหนุนและฝนสุดขั้วที่เมืองใหญ่ต้องรับ
แต่ในขณะที่โลกเร่งความเสี่ยง ระบบบริหารจัดการน้ำและระบบภัยพิบัติกลับยังยึดติดโครงสร้างเก่า ไม่อัปเดตเครื่องมือ กฎหมาย และวัฒนธรรมการทำงานให้ทันสถานการณ์ ทุกครั้งที่เกิดน้ำท่วมกรุงเทพฯ หรือเมืองใหญ่ ภาครัฐมักตั้งคณะกรรมการ “ถอดบทเรียน” แล้วปล่อยรายงานหนาเป็นตั้ง จากนั้นก็รอให้เหตุการณ์ซ้ำ เกิดน้ำท่วมซ้ำซากทั้งหาดใหญ่ เชียงราย เชียงใหม่ จนถึงกรุงเทพมหานคร ก่อนจะกลับมาถอดบทเรียนอีกครั้ง ทั้งที่นักวิชาการชี้ชัดว่าระบบที่ใช้อยู่ล้มเหลวแล้ว ถ้ายังถอดบทเรียนแบบเดิม ก็เท่ากับยอมรับให้เมืองเสี่ยงน้ำท่วมเป็นวงจรไม่รู้จบ
คำพูดที่ควรถูกจดไว้เป็นคำคมคือ “ไม่ต้องถอดบทเรียน แต่ต้องปฏิรูปทั้งระบบ” เพราะการนั่งทบทวนความผิดพลาดโดยไม่เปลี่ยนโครงสร้างการตัดสินใจ การสั่งการ และการประสานงาน ก็มีค่าไม่ต่างจากพิธีกรรมปลอบใจตัวเองหลังเกิดภัยพิบัติแล้ว

ระบบบริหารจัดการน้ำที่ยังพึ่งการเมืองมากกว่าวิทยาศาสตร์
เมื่อพูดถึงระบบบริหารจัดการน้ำ เราไม่ได้พูดถึงแค่การขุดคลองหรือสร้างเขื่อน แต่หมายถึงลำดับอำนาจการตัดสินใจ การใช้ข้อมูล และการประสานงานระหว่างหน่วยงาน ในภาวะปกติ กรมชลประทานจัดสรรน้ำเพื่อการเกษตร กรมอุตุนิยมวิทยาคาดการณ์ฝน แต่เมื่อมีแนวโน้มเข้าสู่ภาวะวิกฤต สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติตามกฎหมายปี 2561 ต้องเป็นเจ้าภาพฝั่งน้ำ รวบรวมข้อมูลและประเมินล่วงหน้าเพื่อบริหารจัดการน้ำเชิงรุกตั้งแต่ก่อนเข้าฤดูฝน
ตัวอย่างสดๆ คือสถานการณ์ลุ่มน้ำเจ้าพระยาที่ฝนตกต่อเนื่องทำให้น้ำที่เขื่อนเจ้าพระยาเพิ่มจาก 1,700 ลูกบาศก์เมตรต่อวินาทีจนใกล้แตะ 2,000 ลูกบาศก์เมตร แต่การจะระบายน้ำเกิน 2,000 ต้องขออนุมัติจากคณะกรรมการน้ำแห่งชาติ ซึ่งการเมืองมีบทบาทอย่างมากในการชะลอหรือเร่งการระบาย เพราะกังวลผลกระทบต่อจังหวัดปลายน้ำบางแห่ง จนต้องหน่วงน้ำไว้ที่หน้าเขื่อนในจังหวัดชัยนาทและนครสวรรค์ก่อนที่สถานการณ์จะเริ่มรับไม่ไหว
เรื่องนี้ไม่ได้เป็นเพียงรายละเอียดเชิงเทคนิค แต่สะท้อนว่าการตัดสินใจด้านน้ำยังขึ้นอยู่กับแรงกดดันทางการเมืองมากกว่าหลักวิทยาศาสตร์และความปลอดภัยของคนทั้งลุ่มน้ำ เมื่อคำสั่ง “ยังไม่ให้ระบาย ให้หน่วงไว้ก่อน” กลายเป็นตัวแปรหลักของระดับน้ำ ประชาชนปลายน้ำทุกจังหวัดรวมถึงกรุงเทพฯ ก็ต้องอยู่กับความไม่แน่นอนทั้งเรื่องน้ำท่วมและน้ำแล้ง ในขณะที่ระบบเตือนภัยและการสื่อสารระหว่างหน่วยงานยังไม่แน่นพอ

บทบาทของกรุงเทพมหานครและท้องถิ่นในเกมน้ำระดับชาติ
แม้กรุงเทพฯ จะเป็นปลายทางของน้ำจากแม่น้ำสายหลักและน้ำฝนในเมือง แต่การมีฐานะเมืองหลวงกลับทำให้หลายหน่วยงานคิดว่าเมืองนี้มีศักยภาพ “เอาอยู่” เอง นักวิชาการด้านน้ำระบุว่า กรมอุตุนิยมวิทยามีหน้าที่ฉายภาพใหญ่ระดับประเทศ จากนั้นแต่ละจังหวัดต้องนำข้อมูลไปย่อยและจัดการในพื้นที่ตัวเอง ปัญหาคือหลายจังหวัดรวมถึงกรุงเทพฯ ไม่มีทีมวิเคราะห์ข้อมูลน้ำที่แข็งแรงพอ สำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติจึงควรเข้าไปช่วยประเมิน แต่ที่ผ่านมากลับไม่ได้เข้าไปช่วยกรุงเทพฯ มากนักเพราะเชื่อว่าเมืองหลวงจัดการได้เอง
ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อมีการประชุมเตรียมการบริหารจัดการน้ำเชิงรุก เช่น การพร่องน้ำจากเขื่อนก่อนฤดูฝน หน่วยงานท้องถิ่นสำคัญอย่างกรุงเทพมหานครกลับส่งคนที่มีอำนาจตัดสินใจเข้าร่วมประชุม “บ้าง” เท่านั้น ซึ่งในภาษานักวิชาการคือ แทบไม่ได้เข้าไปมีส่วนร่วมเลย ปีที่แล้วมีการพร่องน้ำจากเขื่อนล่วงหน้า แต่ปีนี้กลับไม่ได้ทำ ทำให้ระบบจราจรของน้ำตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำขาดการวางแผนร่วมกัน
ในมุมของท้องถิ่น ระบบภัยพิบัติที่ดีต้องทำให้เมืองระดับเทศบาลหรือองค์การบริหารส่วนตำบลเข้มแข็งมากขึ้น หลักการในกฎหมายกำหนดระดับภัยตั้งแต่ระดับท้องถิ่น จังหวัด จนถึงระดับชาติ เพื่อให้มีการประกาศเตือนและซ้อมแผนได้ก่อนเกิดเหตุ หากเป็นแค่ภัยระดับตำบล นายกเทศมนตรีสามารถประกาศเตือนและเตรียมงบประจำจังหวัดที่ตั้งไว้ประมาณ 15 ล้านบาทต่อจังหวัดเพื่อช่วยประชาชนได้ แต่ถ้าสถานการณ์ใหญ่เกินศักยภาพ ต้องยกระดับให้ผู้ว่าราชการจังหวัดและรัฐมนตรีมหาดไทยเข้ามา ประเด็นคือระบบนี้จะมีความหมายก็ต่อเมื่อข้อมูลเตือนภัยลงไปถึงท้องถิ่นทันเวลา และท้องถิ่นได้รับอำนาจจริง ไม่ใช่แค่บนกระดาษ

จาก “ถอดบทเรียน” สู่ “ปฏิรูประบบภัยพิบัติ” ถ้าไม่อยากเห็นกรุงเทพฯ จมถาวร
นักวิชาการเสนออย่างชัดเจนว่าการแก้น้ำท่วมกรุงเทพฯ ต้องออกจากกับดักการแก้แบบเฉพาะหน้าและก้าวสู่การปฏิรูประบบภัยพิบัติทั้งระบบ แนวคิดที่ถูกเสนอในเวทีเสวนาคือโมเดล “SITANG MODEL” ซึ่งหนึ่งในหลักสำคัญคือ S: Stop Pushing Old Project หรือหยุดผลักดันโครงการน้ำที่ออกแบบเมื่อ 20-30 ปีก่อนโดยไม่ได้ทบทวนบริบทใหม่ เพราะโลกวันนี้ไม่เหมือนตอนที่คิดโครงการเหล่านั้นอีกแล้ว
การปฏิรูประบบภัยพิบัติหมายถึงการเปลี่ยนทั้งโครงสร้างคำสั่ง การบูรณาการข้อมูล และวัฒนธรรมองค์กร ตั้งแต่ระดับสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติที่ต้องกลายเป็น “พระเอก” ในการรวบรวมและแปลข้อมูล ไปจนถึงกระทรวงมหาดไทย ผู้ว่าราชการจังหวัด และองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ที่ต้องกล้าประกาศระดับภัยให้สอดคล้องกับสถานการณ์จริง หากหนักมากจนหลายจังหวัดรับมือไม่ไหว ต้องกล้าขอให้นายกรัฐมนตรีประกาศภัยระดับ 4 เพื่อเปิดทางให้นำสรรพกำลังทั้งในและต่างประเทศมาช่วยได้อย่างทันท่วงที
ในเชิงยุทธศาสตร์ เมืองอย่างกรุงเทพฯ ต้องมีแผนบริหารจัดการน้ำระยะยาวที่ผูกติดกับการวางผังเมืองใหม่ การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานสีฟ้าเขียว ระบบระบายน้ำและกักเก็บน้ำในเมือง พร้อมกับระบบเตือนภัยและการสื่อสารที่ประชาชนเข้าใจง่าย นักวิชาการเตือนแล้วว่า “ถ้าไม่มีการเตรียมความพร้อมรับมือที่ดี จะกลายเป็นเมืองจมน้ำ โดยเสี่ยงท่วมสูงถึง 40-96%” ทางเลือกจึงชัดเจน ระหว่างยอมให้กรุงเทพฯ เป็นเมืองจมบาดาลในอนาคต หรือเริ่มปฏิรูประบบบริหารจัดการน้ำและภัยพิบัติทั้งระบบตั้งแต่วันนี้





