การดูแลประคับประคองคือระบบดูแลคุณภาพชีวิต ไม่ใช่แค่การเตรียมใจก่อนตาย
การดูแลประคับประคองคือการดูแลที่มุ่งบรรเทาความทุกข์และรักษาคุณภาพชีวิตของผู้ป่วยกับครอบครัว ตั้งแต่ช่วงเจ็บป่วยรุนแรง ไม่ใช่บริการเฉพาะวันท้าย ๆ หรือการเร่งให้ความตายมาถึง สังคมไทยเริ่มพูดถึงความตายในฐานะการจากไปอย่างสงบมากขึ้น แต่ความหมายของการตายดีจะเกิดขึ้นไม่ได้ หากบริการที่รองรับยังมาถึงช้าและกระจุกอยู่ในโรงพยาบาล เมื่อประชากรสูงอายุมีสัดส่วนเกิน 20% และโรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น ความต้องการ Palliative Care จึงไม่ใช่เรื่องของผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยมะเร็งเท่านั้น ผลสำรวจสุขภาพประชาชนครั้งที่ 7 ระบุว่า คนอายุ 15 ปีขึ้นไปเป็นเบาหวาน 10.6% หรือ 6.1 ล้านคน เพิ่มจาก 9.5% ในปี 2563 ตัวเลขนี้ชี้ว่าการวางระบบดูแลระยะท้ายเป็นโจทย์ของทุกวัย ไม่ใช่เรื่องที่ควรรอให้ครอบครัวเผชิญเมื่อสายเกินไป
เวทีสาธารณะเรื่องการดูแลประคับประคองและการดูแลระยะท้าย จัดโดยสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุขร่วมกับหน่วยวิจัยนโยบายและระบบสุขภาพของคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี เมื่อ 30 ตุลาคม 2569 โดย อ.นพ.ภาณุวิชญ์ แก้วกำจรชัย เปิดเผยผลวิจัยที่สะท้อนปัญหาสามด้าน ได้แก่ เข้าถึงบริการน้อยและล่าช้า ระบบไม่ต่อเนื่อง และทรัพยากรยังอยู่ในโรงพยาบาลทั้งที่ความต้องการจำนวนมากอยู่ที่บ้านหรือชุมชน

ตัวเลขการเข้าถึงต่ำคือปัญหาที่ครอบครัวต้องแบกรับ
ผู้ป่วยมะเร็งเข้าถึงบริการประคับประคองเพียง 25% ขณะที่ผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังและหัวใจล้มเหลวเข้าถึงเพียง 7–10% และในกลุ่มที่ได้รับบริการ มีเพียง 11% ที่เริ่มดูแลในช่วง 6 เดือนสุดท้ายก่อนเสียชีวิต การเริ่มต้นใกล้จุดจบทำให้ผู้ป่วยและครอบครัวมีเวลาน้อยลงในการทำความเข้าใจโรค ตกลงเป้าหมายการรักษา เตรียมการดูแล และลดหัตถการที่ไม่จำเป็น ผลจึงไม่ใช่เพียงช่องว่างในสถิติ แต่คือความกังวลและภาระค่าใช้จ่ายที่อาจเพิ่มขึ้นโดยไม่ช่วยให้คุณภาพชีวิตดีขึ้น ปัญหายังอยู่ที่ความต่อเนื่อง ข้อมูล ยา และอุปกรณ์ไม่เชื่อมกัน ผู้ป่วยจึงต้องเดินทางไปโรงพยาบาลใหญ่เพื่อพบผู้เชี่ยวชาญ ทั้งที่การดูแลหลายส่วนทำได้ที่โรงพยาบาลใกล้บ้าน ในชุมชน หรือที่บ้าน การมีทรัพยากรอยู่ผิดที่ทำให้สิทธิบนกระดาษไม่เท่ากับการได้รับบริการจริง ระบบควรพาความช่วยเหลือไปหาผู้ป่วย ไม่ใช่ผลักให้ครอบครัววิ่งตามบริการ
แม้หลักประกันสุขภาพจะครอบคลุมการดูแลประคับประคอง แต่ข้อจำกัดการเบิกจ่ายบางกิจกรรม เช่น การประชุมครอบครัวเพื่อร่วมวางแผน ทำให้บริการสำคัญต่อการตัดสินใจร่วมกันไม่มั่นคง นี่สะท้อนว่าการเพิ่มงบอย่างเดียวไม่พอ ต้องออกแบบกลไกจ่ายให้สอดคล้องกับความต้องการและช่วงเวลาการดูแล พร้อมสนับสนุนการทำงานนอกโรงพยาบาลอย่างเป็นระบบ

งานวิจัยต้องมีเจ้าภาพและกลไกผลักดันให้เกิดบริการจริง
โจทย์เชิงนโยบายไม่ใช่เพียงเพิ่มจำนวนหน่วยบริการ แต่ต้องเชื่อมสามเรื่องเข้าด้วยกัน ได้แก่ ระบบอภิบาลที่กำหนดผู้รับผิดชอบชัดเจน รูปแบบบริการที่ต่อเนื่องจากโรงพยาบาลถึงบ้าน และกลไกการจ่ายเงินที่จูงใจให้บริการตามความจำเป็นของผู้ป่วย งานวิจัยเสนอเส้นทางดูแลที่เริ่มได้ตั้งแต่ระยะแรก มีการประสานงานตลอด 24 ชั่วโมง รวมถึงพัฒนากรอบกำกับสถานดูแลและฮอสพิซ เพื่อคลี่คลายความไม่ชัดเจนระหว่างการรักษากับการดูแล สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุขเตรียมนำข้อเสนอและคู่มือเชิงนโยบายเสนอต่อคณะกรรมาธิการการสาธารณสุข เพื่อใช้กำหนดแนวทางร่วมและติดตามความคืบหน้าผ่านกลไกรัฐสภา พร้อมผลักดันให้การดูแลประคับประคองเป็นตัวชี้วัดในระบบสุขภาพปฐมภูมิ อีกข้อเสนอคือใช้คณะกรรมการพัฒนาระบบสุขภาพแห่งชาติ ซึ่งมีนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน เป็นกลไกประสานหน่วยงาน เพราะปัญหาหลายด้านเกินอำนาจของหน่วยปฏิบัติแห่งใดแห่งหนึ่ง
ข้อเสนอนี้ควรเดินหน้าอย่างจริงจัง งานวิจัยจะมีคุณค่าเมื่อถูกแปลงเป็นผู้รับผิดชอบ กำหนดเวลา และตัวชี้วัดที่ประชาชนตรวจสอบได้ ไม่ใช่จบลงที่รายงาน การติดตามผ่านสภาและกลไกระดับชาติช่วยให้หน่วยงานที่ถืออำนาจด้านบริการ งบประมาณ และกฎระเบียบต้องร่วมรับผิดชอบ แทนที่จะปล่อยให้คุณภาพการดูแลขึ้นอยู่กับน้ำใจ เงินบริจาค หรือการตีความเฉพาะพื้นที่

Living Will เป็นจุดเริ่มต้น แต่แผนดูแลต้องมีคนและบริการรองรับ
Living Will ช่วยบันทึกความประสงค์ของบุคคลเกี่ยวกับการรักษา แต่เอกสารเพียงฉบับเดียวไม่อาจจัดบริการให้เกิดขึ้นได้ หากครอบครัวไม่เข้าใจหรือมีผู้ไม่เห็นด้วย การดูแลอาจสะดุด ข้อเสนอจากเวทีจึงเน้นให้ใช้พินัยกรรมชีวิตควบคู่กับแผนการดูแลล่วงหน้า หรือแผนการดูแลที่ผู้ป่วย ครอบครัว และทีมสุขภาพร่วมกันพูดคุย เพื่อให้ความต้องการถูกแปลเป็นแนวทางปฏิบัติ แผนที่ดีต้องเชื่อมกับบริการจริง ตั้งแต่ผู้ประสานงานที่ติดต่อได้ การเข้าถึงยาและอุปกรณ์ ไปจนถึงทีมที่ดูแลต่อเนื่องใกล้บ้าน หากระบบไม่มีสิ่งเหล่านี้ Living Will ก็เสี่ยงเป็นเพียงคำประกาศที่ครอบครัวต้องพยายามทำให้เกิดขึ้นเอง การตายดีจึงไม่ควรถูกลดเหลือเรื่องเอกสารหรือการตัดสินใจส่วนบุคคล แต่ต้องเป็นผลจากระบบที่เคารพความประสงค์และพร้อมดูแลเมื่อถึงเวลา
ทิศทางที่ควรยึดคือทำให้ Palliative Care เข้าถึงได้เร็ว ต่อเนื่อง และไม่ขึ้นกับว่าผู้ป่วยอยู่ใกล้โรงพยาบาลใหญ่หรือมีครอบครัวที่ต่อรองเก่งเพียงใด กลไกอภิบาล การจัดบริการ และการจ่ายเงินต้องเดินไปด้วยกัน พร้อมใช้ Living Will เป็นส่วนหนึ่งของแผน ไม่ใช่สิ่งทดแทนระบบดูแล เมื่อข้อเสนอจากงานวิจัยถูกผลักดันและติดตามจนเกิดบริการที่บ้านและชุมชน การตายดีจึงจะเป็นสิทธิที่ใช้ได้จริงสำหรับทุกคน







