การตายดีต้องเริ่มก่อนวาระสุดท้าย
การดูแลประคับประคองคือการดูแลผู้ป่วยที่มีโรคร้ายแรงเพื่อบรรเทาความทุกข์และรักษาคุณภาพชีวิต โดยควรเริ่มตั้งแต่ระยะแรก เชื่อมโยงการรักษา ครอบครัว และชุมชน เพื่อให้ผู้ป่วยใช้ช่วงเวลาที่เหลืออย่างมีความหมายและจากไปอย่างสงบ
ความตายกำลังถูกพูดถึงในสังคมอย่างเปิดเผยขึ้น และความหมายค่อย ๆ เปลี่ยนจากเรื่องอัปมงคลเป็นการจากไปอย่างสงบตามธรรมชาติ เมื่อสังคมสูงวัยและโรคเรื้อรังเพิ่มขึ้น การตายดีจึงไม่ใช่เรื่องของผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยระยะท้ายเท่านั้น แต่เป็นเรื่องที่ทุกคนควรวางแผนร่วมกับคนใกล้ชิด
อย่างไรก็ตาม ความต้องการที่เพิ่มขึ้นยังสวนทางกับการเข้าถึงบริการ ผู้ป่วยมะเร็งได้รับบริการ Palliative Care เพียง 25% ส่วนผู้ป่วยไตวายเรื้อรังและหัวใจล้มเหลวอยู่ที่ 7-10% และในผู้ที่ได้รับบริการ มีเพียง 11% ที่เริ่มดูแลในช่วง 6 เดือนก่อนเสียชีวิต ตัวเลขเหล่านี้บอกชัดว่าระบบยังรอจนใกล้ถึงปลายทางเกินไป

บริการยังติดอยู่ที่โรงพยาบาล ทั้งที่ผู้ป่วยอยู่ที่บ้าน
ข้อค้นพบจากงานวิจัยที่ได้รับทุนสนับสนุนจากสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข ถูกนำเสนอโดย อ.นพ.ภาณุวิชญ์ แก้วกำจรชัย ในเวทีเสวนาสาธารณะเมื่อวันที่ 30 ตุลาคม 2569 งานวิจัยชี้ปัญหาหลักสามด้าน ได้แก่ เข้าถึงบริการน้อยและล่าช้า การดูแลไม่ต่อเนื่อง และทรัพยากรกระจุกอยู่ในโรงพยาบาล ขณะที่ความต้องการจำนวนมากอยู่ที่บ้านและชุมชน
การรับบริการเมื่อใกล้เสียชีวิตทำให้ผู้ป่วยและครอบครัวมีเวลาน้อยลงในการทำความเข้าใจอาการ วางแผนดูแล และเตรียมใจ ผลที่ตามมาอาจเป็นการรักษาหรือบริการที่ไม่จำเป็น ภาระค่าใช้จ่ายที่เกินความจำเป็น และคุณภาพชีวิตที่ลดลง การดูแลไม่ควรขึ้นกับว่าครอบครัวอยู่ใกล้โรงพยาบาลใหญ่หรือมีคนรู้จักในระบบหรือไม่
การย้ายจุดเน้นไปสู่โรงพยาบาลใกล้บ้าน ชุมชน และบ้านของผู้ป่วยจึงไม่ใช่ทางเลือกเสริม แต่เป็นเงื่อนไขของความทั่วถึง ต้องมีการส่งต่อข้อมูล ยาและอุปกรณ์ที่ต่อเนื่อง รวมถึงบุคลากรที่พร้อมประสานงาน หากปล่อยให้คุณภาพการดูแลขึ้นกับน้ำใจ เงินบริจาค หรือการตีความระเบียบเฉพาะพื้นที่ ความเท่าเทียมก็ยังเป็นเพียงคำขวัญ

เงินจ่ายตามความต้องการ ไม่ใช่ตามกรอบโรงพยาบาล
การมีสิทธิประโยชน์ครอบคลุมยังไม่พอ หากกลไกเบิกจ่ายไม่รองรับงานที่จำเป็นจริง แม้ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติครอบคลุมการดูแลประคับประคอง แต่กิจกรรมอย่างการประชุมครอบครัวเพื่อทำความเข้าใจและวางแผนร่วมกันยังมีข้อจำกัดด้านการเบิกจ่าย เมื่อการประสานงานมีต้นทุนแต่ไม่มีช่องทางสนับสนุน ผู้ให้บริการก็ยากจะทำงานเชิงรุกและต่อเนื่อง
ข้อเสนอสำคัญคือพัฒนารูปแบบบริการควบคู่กับกลไกการจ่ายเงิน โดยจ่ายตามความต้องการของผู้ป่วยและช่วงของการดูแล ไม่ใช่ผูกไว้กับการรักษาในโรงพยาบาลเท่านั้น แนวทางนี้เปิดทางให้ทีมดูแลประเมินอาการ วางแผนกับครอบครัว และติดตามผู้ป่วยในชุมชนได้อย่างเหมาะสม หากไม่ปรับการเงินการคลัง การขยายบริการออกจากโรงพยาบาลก็เสี่ยงเป็นภาระที่หน่วยบริการต้องแบกรับเอง
เวทีเสวนายังเสนอให้ใช้กลไกระดับชาติที่มีนายกรัฐมนตรีเป็นประธานและมีรัฐมนตรีจากหน่วยงานเกี่ยวข้องร่วมกำหนดทิศทาง เพื่อเชื่อมงานสุขภาพ ภาคประชาสังคม และภาคเอกชน เพราะหลายเรื่องเกินอำนาจของหน่วยปฏิบัติ ขณะเดียวกัน สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุขเตรียมนำข้อเสนอและคู่มือให้คณะกรรมาธิการการสาธารณสุขใช้ประกอบนโยบายและติดตามความคืบหน้าผ่านรัฐสภา พร้อมเชื่อมงานวิจัยกับผู้กำหนดนโยบายผ่านการหารือเชิงนโยบาย

Living Will เป็นจุดเริ่มต้น ไม่ใช่แผนดูแลทั้งระบบ
Living Will ช่วยบันทึกความประสงค์ของบุคคลเกี่ยวกับการดูแลในระยะท้าย แต่เอกสารเพียงฉบับเดียวไม่รับประกันว่าจะเกิดการปฏิบัติตามจริง หากครอบครัวไม่เห็นด้วย ผู้สูงอายุจำนวนหนึ่งต้องการการดูแลประคับประคอง ขณะที่ญาติอาจเลือกให้รักษาต่อและมองข้ามพินัยกรรมชีวิตที่ทำไว้
ทางออกจึงไม่ใช่ลดความสำคัญของ Living Will แต่ทำให้เอกสารเชื่อมกับการวางแผนดูแลล่วงหน้า หรือแผนการดูแลล่วงหน้า โดยพูดคุยให้ผู้ป่วยและครอบครัวเข้าใจตรงกันก่อนเกิดวิกฤต การสนทนาร่วมกันช่วยให้ทีมรักษารู้เป้าหมายของผู้ป่วย และทำให้ครอบครัวมีแนวทางตัดสินใจเมื่อผู้ป่วยสื่อสารเองไม่ได้
งานวิจัยยังเสนอให้ทำให้แผนการดูแลล่วงหน้าและพินัยกรรมชีวิตใช้ได้จริง พร้อมพิจารณาคุ้มครองสิทธิในการตัดสินใจ การมีเอกสารโดยไม่มีบริการรองรับ บุคลากรที่เข้าใจ และระบบประสานงาน ย่อมไม่พอจะสร้างการจากไปอย่างสงบ นโยบายจึงต้องทำให้ความประสงค์ของผู้ป่วยเดินทางไปถึงการดูแลที่บ้านและในชุมชนได้
ข้อสรุปคือ การตายดีไม่อาจฝากไว้กับความกล้าของผู้ป่วยในการทำ Living Will หรือความพร้อมของครอบครัวเพียงลำพัง ต้องมีบริการที่เข้าถึงตั้งแต่เนิ่น ๆ การจ่ายเงินที่รองรับงานดูแลจริง และกลไกกำกับที่เชื่อมหน่วยงานกับชุมชน งานวิจัยควรเป็นแผนลงมือทำ ไม่ใช่รายงานที่วางอยู่บนชั้น หากระบบขยับพร้อมกัน เอกสารแสดงเจตนาจึงจะมีความหมายในชีวิตจริง







