สโตรกคือภาวะฉุกเฉินที่เวลาเป็นตัวตัดสิน
โรคหลอดเลือดสมองคือภาวะที่หลอดเลือดซึ่งนำเลือดไปเลี้ยงสมองตีบ อุดตัน หรือแตก จนเซลล์สมองเสียหายและอาจกระทบการเคลื่อนไหว การพูด การมองเห็น หรือการทรงตัว โรคนี้ไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องไกลตัว เพราะอาการเกิดฉับพลันและความเสียหายอาจติดตัวไปนาน แม้ผู้ป่วยจะดูเหมือนดีขึ้นในภายหลัง ก็ไม่ใช่เหตุผลให้รอดูอาการ
ข้อมูลที่ยกโดยผู้เชี่ยวชาญระบุว่า ทั่วโลกมีผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองรายใหม่ 30 คนทุกนาที และผู้ใหญ่ 1 ใน 4 คนมีโอกาสเผชิญโรคนี้อย่างน้อยหนึ่งครั้งในชีวิต ส่วนข้อมูลในประเทศพบผู้ป่วยสะสม 363,688 คนในปี 2567 และผู้เสียชีวิต 37,947 คนในปี 2566 ตัวเลขเหล่านี้ชี้ชัดว่าการจำสัญญาณโรคหลอดเลือดสมองและรู้ว่าจะทำอะไรต่อ สำคัญพอ ๆ กับการดูแลสุขภาพระยะยาว
อาการคล้ายกันอาจเกิดจากหลอดเลือดสมองตีบหรืออุดตัน หรือจากหลอดเลือดแตก ซึ่งต้องรักษาต่างกัน เลือดที่ออกจากหลอดเลือดแตกอาจกดเบียดและทำลายเนื้อสมองได้ จึงไม่ควรวินิจฉัยเองจากอาการหรือให้ผู้ป่วยกินยาโดยเดา การตรวจและประเมินโดยทีมแพทย์เป็นสิ่งจำเป็น

ใช้หลัก BEFAST ไล่ดูอาการที่เกิดขึ้นฉับพลัน
หลัก BEFAST ช่วยเตือนให้สังเกตหลายด้าน ไม่ใช่ดูแค่หน้าเบี้ยวหรือแขนอ่อนแรง เพราะอาการสโตรกอาจต่างกันตามสมองส่วนที่ได้รับผลกระทบ ให้สังเกตว่าความผิดปกติเกิดขึ้นกะทันหันหรือไม่ และอย่ารอให้ครบทุกข้อก่อนขอความช่วยเหลือ
- B — Balance: เสียการทรงตัว เดินเซ หรือเวียนศีรษะรุนแรงขึ้นมาทันที
- E — Eyes: ตามัว มองไม่เห็นข้างหนึ่ง หรือเห็นภาพซ้อนอย่างฉับพลัน
- F — Face: หน้าเบี้ยว มุมปากตก หรือยิ้มแล้วสองข้างไม่เท่ากัน
- A — Arms: แขนหรือขาข้างหนึ่งอ่อนแรงหรือชา ลองให้ยกแขนทั้งสองข้างแล้วดูว่าข้างใดตกหรือยกไม่ขึ้น
- S — Speech: พูดไม่ชัด พูดไม่ได้ พูดผิดคำ หรือฟังแล้วเข้าใจคำพูดลำบาก
- T — Time: พบข้อใดข้อหนึ่งให้โทร 1669 ทันที
การทดสอบยิ้มและยกแขนเป็นเพียงวิธีสังเกต ไม่ใช่การยืนยันโรค หากเกิดอาการผิดปกติกะทันหันเพียงข้อเดียว ก็เพียงพอให้ถือเป็นเหตุฉุกเฉินและลงมือโทรขอความช่วยเหลือ

โทร 1669 อย่าขับรถไปเองหรือรอให้อาการหาย
เมื่อสงสัยว่าเป็นสโตรก ให้โทร 1669 แจ้งสถานที่ อาการ และเวลาที่เริ่มผิดปกติ หากไม่ทราบเวลาเริ่ม ให้บอกเวลาล่าสุดที่เห็นผู้ป่วยยังเป็นปกติ ข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์ประเมินแนวทางรักษาได้ การเรียกรถฉุกเฉินยังเปิดทางให้โรงพยาบาลเตรียมรับผู้ป่วยและประสานระบบดูแลโรคหลอดเลือดสมอง แทนการเสียเวลาอยู่ระหว่างเดินทางหรือรอคัดกรอง
แม้อาการจะทุเลาหรือหายไป ก็ยังต้องได้รับการประเมินโดยเร็ว เพราะอาจเป็นภาวะสมองขาดเลือดชั่วคราวและเป็นสัญญาณเตือนของโรคหลอดเลือดสมอง การรักษาเร็วเพิ่มโอกาสลดความเสียหายต่อสมอง หากเป็นหลอดเลือดตีบหรืออุดตัน แพทย์อาจพิจารณายาละลายลิ่มเลือดในผู้ที่เข้าเกณฑ์ โดยทั่วไปมีกรอบเวลาภายใน 4.5 ชั่วโมงจากเริ่มมีอาการหรือเวลาล่าสุดที่ทราบว่ายังปกติ แต่การรักษาบางชนิดยังอาจเหมาะกับผู้ป่วยบางรายหลังจากนั้นตามผลตรวจ จึงไม่ควรคิดว่าสายเกินไปแล้ว
อย่าให้ผู้ป่วยกินยาเองหรือสรุปว่าเป็นหลอดเลือดอุดตัน เพราะอาการที่ดูคล้ายกันอาจเกิดจากหลอดเลือดแตก ซึ่งวิธีรักษาไม่เหมือนกัน การตรวจภาพสมองและการประเมินของแพทย์เป็นตัวกำหนดการรักษาที่เหมาะสม
หัวใจเต้นผิดจังหวะอาจเพิ่มความเสี่ยงโดยไม่ส่งเสียงเตือน
ภาวะหัวใจห้องบนสั่นพลิ้วเป็นหัวใจเต้นผิดจังหวะชนิดหนึ่งที่ทำให้หัวใจห้องบนบีบตัวได้ไม่เต็มที่ เลือดจึงอาจคั่งและจับเป็นลิ่มเลือด หากลิ่มเลือดหลุดไปอุดหลอดเลือดสมอง สมองบริเวณนั้นจะขาดเลือดและเซลล์สมองขาดออกซิเจนกับสารอาหาร ที่น่ากังวลคือบางคนมีภาวะนี้โดยไม่รู้สึกใจสั่นหรือสังเกตความผิดปกติได้ชัดเจน
ผู้ที่มีอาการใจสั่นหรือหัวใจเต้นไม่สม่ำเสมอเป็น ๆ หาย ๆ ควรพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุ อย่ารอให้เกิดอาการทางสมองก่อนจึงตรวจ แพทย์อาจประเมินด้วยคลื่นไฟฟ้าหัวใจ ตรวจคลื่นเสียงสะท้อนหัวใจ หรือการตรวจอื่นตามความเหมาะสม หากวินิจฉัยว่ามีความเสี่ยง แพทย์จะพิจารณายาป้องกันลิ่มเลือดเป็นรายบุคคล โดยชั่งทั้งความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมองและเลือดออก อย่าหยุดหรือปรับยาเอง
การป้องกันยังต้องควบคุมความดัน เบาหวาน และไขมันในเลือด เลือกผัก ผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่ว และปลา ลดอาหารเค็มจัด เนื้อสัตว์แปรรูป และเครื่องดื่มหวาน ออกกำลังกายระดับปานกลาง เช่น เดินเร็วหรือปั่นจักรยาน สะสมอย่างน้อยสัปดาห์ละ 150 นาที งดสูบบุหรี่และหลีกเลี่ยงการดื่มแอลกอฮอล์มาก ผู้มีโรคหัวใจหรือเคยเป็นสโตรกควรปรึกษาแพทย์เรื่องระดับการออกกำลังกายที่เหมาะกับตนเอง






