ผู้สูงอายุและ AI: เรียนรู้ให้ทันก่อนตกเป็นเหยื่อภัยออนไลน์

เมื่อผู้สูงอายุและ AI กลายเป็นแนวรบหน้าใหม่ของภัยออนไลน์

ผู้สูงอายุและ AI หมายถึงความสัมพันธ์ระหว่างคนวัยหลังเกษียณกับเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ ตั้งแต่การใช้แอปแชต ดูวิดีโอ ทำธุรกรรม ไปจนถึงการเจอข้อมูล ข่าว และเนื้อหาที่ระบบอัตโนมัติสร้างขึ้น ซึ่งอาจเป็นประโยชน์หรือเป็นภัยได้ในเวลาเดียวกัน จึงต้องมีความรู้เท่าทัน AI เพื่อใช้ให้เกิดประโยชน์และลดความเสี่ยงจากการถูกหลอกในโลกดิจิทัล

ประเด็นไม่ใช่แค่ผู้สูงอายุใช้มือถือมากขึ้น แต่คือการที่โลกสื่อออนไลน์กลายเป็นสนามล่าเหยื่อของมิจฉาชีพอย่างเต็มรูปแบบ การสำรวจกลุ่มก่อนสูงอายุ 50-59 ปี และผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไป จำนวน 2,500 คน ใน 20 จังหวัดและ 5 เขตกรุงเทพฯ พบว่า มากกว่า 1 ใน 3 หรือร้อยละ 38.56 เคยตกเป็นเหยื่อภัยออนไลน์ในรอบปีที่ผ่านมา ตัวเลขนี้ไม่ใช่แค่สถิติ หากคือสัญญาณชัดเจนว่าภัยออนไลน์ผู้สูงอายุ กำลังเป็นวิกฤตใหม่ของสังคม

ข้อเท็จจริงอีกด้านคือ สัดส่วนการตกเป็นเหยื่อของกลุ่มก่อนสูงอายุและผู้สูงอายุใกล้เคียงกัน แปลว่าเพียงแค่แก่ขึ้นไม่ได้ทำให้คนระวังตัวมากขึ้น ตรงกันข้าม ยิ่งใช้สื่อออนไลน์มากโดยไม่เสริมความรู้เท่าทัน AI ยิ่งเปิดช่องให้ภัยลวงไหลเข้าชีวิต ทั้งในรูปแบบข้อความ รูป เสียง หรือวิดีโอที่ถูกสร้างหรือปรุงแต่งด้วยเทคโนโลยี

ตัวเลขที่น่าตกใจ: ยิ่งใช้สื่อ ยิ่งเสี่ยงถูกหลอก

ผลสำรวจสะท้อนภาพชัดว่า ผู้สูงอายุไม่ได้แค่ “จับมือถือเล่นเพลิน” แต่ใช้สื่อออนไลน์อย่างจริงจัง จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวัน มากกว่าครึ่งใช้สื่อเกิน 4 ชั่วโมงต่อวัน ซึ่งเป็นสัดส่วนที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องเมื่อเทียบกับปีก่อน เมื่อสื่อออนไลน์กลายเป็นสื่อหลักเหนือกว่าคนรอบตัวและโทรทัศน์ ความเสี่ยงจึงเพิ่มขึ้นตามโดยอัตโนมัติ

รูปแบบภัยออนไลน์ผู้สูงอายุที่เจอบ่อยที่สุดคือ การหลอกขายสินค้าไม่ตรงปกหรือคุณภาพต่ำ ตามมาด้วยการหลอกลวงด้านสุขภาพ ผลิตภัณฑ์สุขภาพ และการแอบอ้างสร้างความน่าเชื่อถือ ที่น่าห่วงคือกลุ่มผู้สูงอายุ 60 ปีขึ้นไปมักตกเป็นเหยื่อผ่านความไว้วางใจ ความเห็นอกเห็นใจ และความสัมพันธ์ทางอารมณ์ ขณะที่กลุ่ม 50-59 ปี ถูกโจมตีด้วยการข่มขู่และสร้างความหวาดกลัว

เมื่อพิจารณาในระยะ 5 ปี สัดส่วนผู้สูงอายุที่เคยถูกหลอกลวงสูงถึงประมาณ 4 ใน 10 คน หรือร้อยละ 37.59 ในปี 2568 ซึ่งเป็นตัวเลขสูงที่สุดในรอบ 5 ปี นี่คือคำเตือนว่าการใช้สื่อแบบ “เชื่อเร็ว แชร์ไว” โดยไม่มีทักษะหยุด คิด ถาม ทำ คือจุดอ่อนสำคัญที่ทำให้ผู้สูงอายุถูกดึงเข้าสู่วงจรการโกงอย่างง่ายดาย

หลักสูตร ‘สูงวัยรู้ทัน AI’ วัคซีนใหม่ แต่ไม่ใช่ภาระของผู้สูงอายุลำพัง

การตอบสนองต่อวิกฤตภัยออนไลน์ครั้งนี้ไม่ได้หยุดแค่การเตือน ศูนย์วิชาการด้านการรู้เท่าทันสื่อของผู้สูงอายุ สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย มหาวิทยาลัยมหิดล ภายใต้การสนับสนุนจากหน่วยงานด้านสุขภาวะทางปัญญา ได้จัดงานแถลงผลสำรวจและเสวนา “สูงวัยรู้ทัน AI…ถอดรหัสผลสำรวจสถานการณ์และทางออกร่วมกันของสังคมไทย” พร้อมเปิดตัวหลักสูตรสูงวัยรู้ทัน AI เป็นครั้งแรก

หลักสูตรนี้ไม่ใช่คอร์สเทคโนโลยีเพื่อให้ผู้สูงอายุใช้ AI เก่งขึ้นเท่านั้น แต่เป็น “วัคซีนชีวิต” ที่มุ่งเสริมสมรรถนะ 3 ด้าน คือ ความรู้ความเข้าใจบทบาท AI ในชีวิตประจำวัน ประโยชน์และความเสี่ยง ความสามารถในการแยกแยะสื่อที่สร้างโดย AI และจริยธรรมกับความปลอดภัยในการใช้ปัญญาประดิษฐ์ แก่นสำคัญคือหลัก หยุด คิด ถาม ทำ ที่เน้นการตั้งสติ แยกแยะ ตรวจสอบ และลงมืออย่างปลอดภัย

อย่างไรก็ตาม การคาดหวังให้ผู้สูงอายุ “รับมือ AI ด้วยตัวเอง” เป็นเรื่องไม่ยุติธรรม เมื่อเทคโนโลยีเปลี่ยนเร็วและซับซ้อน นักวิจัยจึงชี้ชัดว่าภาระการรู้เท่าทันไม่ควรตกอยู่ที่ผู้สูงอายุฝ่ายเดียว ครอบครัว ชุมชน ผู้ให้บริการแพลตฟอร์ม และรัฐต้องร่วมกันสร้างสภาพแวดล้อมสื่อที่ปลอดภัย ไม่โยนความผิดไปที่เหยื่อทุกครั้งที่มีคนถูกหลอก

ผู้สูงอายุและ AI: เมื่อเทคโนโลยีขยับ ความสัมพันธ์ระหว่างวัยก็สั่นคลอน

อีกมิติที่ถูกพูดถึงน้อยแต่กระทบลึก คือผลของผู้สูงอายุและ AI ต่อความสัมพันธ์ในครอบครัว ผู้วิจัยเตือนว่า เมื่อผู้สูงอายุใช้สื่อออนไลน์เพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดด การถูกหลอกก็เพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดเช่นกัน และในขณะเดียวกัน AI กำลังเปลี่ยนวิธีที่คนต่างวัยสื่อสารกัน เมื่อบทสนทนาถูกแทนด้วยหน้าจอ ความเหงาและความไม่เข้าใจจึงปะปนอยู่ในเวลาเดียวกัน

สิ่งที่ทุกคนต้องตระหนักคือ AI ทั้งหมดที่เราใช้ ไม่ว่าจะเป็นแพลตฟอร์มหรือแอปยอดนิยม ล้วนถูกสร้างโดยเอกชนที่มีเป้าหมายทำกำไรและต้องการให้ผู้ใช้ใช้เวลากับมันให้นานที่สุด หมายความว่าระบบถูกออกแบบให้ดึงความสนใจ จูงใจให้เชื่อ แนะนำเนื้อหา และบางครั้งก็ผลักคนให้ไปอยู่ในฟองข้อมูลที่ยากจะหลุดออกมา

เมื่อผู้สูงอายุใช้เวลามากขึ้นกับหน้าจอ โดยไม่รู้ว่ามีอัลกอริทึมคอยชี้นำอยู่เบื้องหลัง ความแตกต่างระหว่างวัยอาจยิ่งกว้าง ลูกหลานไม่เข้าใจว่าทำไมผู้สูงอายุถึงเชื่อข่าวลวงหรือโฆษณาเกินจริง ขณะที่ผู้สูงอายุรู้สึกไม่ถูกรับฟัง การสร้างความรู้เท่าทัน AI จึงไม่ใช่แค่เรื่องความปลอดภัยทางการเงิน แต่คือการเยียวยาความสัมพันธ์ระหว่างคนในบ้านไปพร้อมกัน

จากเหยื่อสู่พลัง: ทำอย่างไรให้ผู้สูงอายุเป็นเกราะป้องกันภัยออนไลน์

คำถามสำคัญที่สุดไม่ใช่ว่า “จะปกป้องผู้สูงอายุอย่างไร” แต่คือ “จะทำให้ผู้สูงอายุกลายเป็นเกราะป้องกันภัยออนไลน์ของครอบครัวได้อย่างไร” งานวิจัยชี้ว่าผู้สูงอายุมีความรู้พื้นฐานและจริยธรรมเกี่ยวกับ AI ในระดับค่อนข้างดี แต่การใช้ประโยชน์จาก AI การแยกแยะข้อมูล และการใช้ AI อย่างสร้างสรรค์ยังอยู่ในระดับต่ำ ช่องว่างนี้คือโอกาสในการพัฒนา ไม่ใช่ข้ออ้างในการมองผู้สูงอายุเป็นภาระ

หากโรงเรียนผู้สูงอายุ ชุมชน องค์กรศาสนา และหน่วยงานท้องถิ่นนำหลักสูตรสูงวัยรู้ทัน AI ไปปรับใช้ต่อเนื่อง ผู้สูงอายุจะไม่เพียงป้องกันตนเอง แต่ยังสามารถเตือนคนรอบข้าง แยกแยะข่าวลวง แนะนำการใช้สื่ออย่างปลอดภัย และเป็นแกนกลางในการสร้างวัฒนธรรม หยุด คิด ถาม ทำ ภายในครอบครัวและชุมชน

บทสรุปคือ ผู้สูงอายุไม่ควรถูกมองเป็นกลุ่มเสี่ยงที่ต้องรอการช่วยเหลือ แต่คือพลังของสังคมที่หากได้รับเครื่องมือและความรู้เท่าทัน AI อย่างเหมาะสม จะกลายเป็นแนวหน้าสำคัญในการป้องกันการถูกหลอก ตราบใดที่เรายังจำไว้เสมอว่า AI ถูกออกแบบเพื่อกำไร ผู้สูงอายุและทุกคนต้องไม่ปล่อยให้เวลาและข้อมูลในชีวิตถูกควบคุมโดยอัลกอริทึมเพียงฝ่ายเดียว