โรคที่พบไม่บ่อย แต่ผู้ป่วยไม่ควรถูกมองข้าม
โรคหายากคือกลุ่มโรคที่แต่ละชนิดพบผู้ป่วยไม่มาก แต่มีความหลากหลายสูงและอาจทำให้การวินิจฉัยล่าช้า โดยโรคจำนวนมากเกี่ยวข้องกับพันธุกรรมและต้องอาศัยการตรวจเฉพาะทางเพื่อหาสาเหตุให้ชัดเจน
มีรายงานโรคหายากมากกว่า 10,000 โรค และประมาณ 70-80% มีสาเหตุเกี่ยวข้องกับพันธุกรรม ขณะที่ข้อมูลระบุว่าผู้ป่วยโรคหายากมีความชุกประมาณ 5% ของประชากรทั้งประเทศ ส่วนเด็กแรกเกิดราว 32,000 คนต่อปี หรือ 4% มีความเสี่ยงต่อโรคและความพิการแต่กำเนิดชนิดรุนแรง ตัวเลขเหล่านี้ชี้ว่า “หายาก” ไม่ได้แปลว่าเป็นปัญหาเล็ก เมื่อรวมผู้ป่วยหลายโรคเข้าด้วยกัน ผลกระทบต่อครอบครัวและระบบบริการย่อมมีนัยสำคัญ
ที่โรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมา มีผู้เข้ารับบริการปีละประมาณ 600-1,000 ราย ด้วยอาการที่อาจเข้าข่าย เช่น ชักควบคุมยาก พัฒนาการล่าช้า และกล้ามเนื้ออ่อนแรง แต่ข้อจำกัดด้านแพทย์พันธุศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญ ห้องปฏิบัติการ และการแปลผล เคยทำให้ผู้ป่วยเข้าถึงการตรวจทางพันธุกรรมได้เพียงไม่กี่รายต่อปี ช่องว่างนี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องเทคโนโลยี แต่เป็นเรื่องว่าผู้ป่วยอยู่ไกลจากบริการมากเพียงใด

SMILE Model เปลี่ยนจุดเริ่มต้นจากโรงพยาบาลใหญ่สู่ชุมชน
คำตอบของโครงการ RARE for 9 คือขยับจุดเริ่มต้นการดูแลให้ใกล้บ้านขึ้น แทนการรอให้ครอบครัวเดินทางเข้าโรงพยาบาลขนาดใหญ่ โมเดลนี้เชื่อมบริการในเขตสุขภาพที่ 9 ซึ่งครอบคลุมนครราชสีมา ชัยภูมิ บุรีรัมย์ และสุรินทร์ โดยร่วมกับคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี มี ผศ. (พิเศษ) พญ.วิชญาภรณ์ เอมราช แซ่โง้ว เป็นหัวหน้าโครงการ
แนวทาง “ค้นหาให้เร็ว เชื่อมต่อให้ถึง” ใช้ SMILE Model สัญจรลงพื้นที่คัดกรองผู้ป่วยและค้นหาพาหะในครอบครัว พร้อมสร้างเครือข่าย NMD/Rare Health Station ในโรงพยาบาลเครือข่าย จากนั้นเชื่อมการส่งต่อ การตรวจทางพันธุกรรม การแปลผล และการให้คำปรึกษาทางพันธุศาสตร์ให้เป็นกระบวนการเดียวกัน จุดแข็งจึงไม่ได้อยู่ที่การมีเครื่องมือตรวจเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การทำให้ผู้ป่วยไปถึงเครื่องมือและผู้เชี่ยวชาญได้
SMILE ครอบคลุม 5 มิติ ได้แก่ Support สนับสนุนผู้ป่วยและครอบครัวทั้งอุปกรณ์และสภาพแวดล้อม, Medical เพิ่มการเข้าถึงการวินิจฉัย, Innovation พัฒนาเครื่องมือและนวัตกรรม, Learning เพิ่มโอกาสทางการศึกษาและอาชีพ และ Equity สร้างความเท่าเทียมกับการยอมรับในสังคม การวางเป้าหมายกว้างกว่าการรักษาเป็นจุดสำคัญ เพราะผลตรวจที่แม่นยำมีความหมายจำกัด หากผู้ป่วยยังขาดการสนับสนุนในชีวิตประจำวัน

จีโนมิกส์ต้องพาไปสู่การตัดสินใจรักษา
สำหรับผู้ป่วยที่ยังหาสาเหตุไม่ได้จากกระบวนการปกติ จีโนมิกส์โรคหายากเปิดทางให้ตรวจหาความผิดปกติได้หลายระดับ ทั้งการวิเคราะห์ลำดับสารพันธุกรรมบางส่วนหรือทั้งหมด การตรวจหาความเปลี่ยนแปลงของโครโมโซม และการตรวจยีนเป้าหมาย วิธีที่ใช้ประกอบด้วย WES, WGS, CMA และ Targeted Gene Testing การเลือกตรวจจึงควรเชื่อมกับข้อสงสัยทางคลินิก ไม่ใช่ตรวจเพื่อให้ได้ข้อมูลจำนวนมากโดยไม่มีแผนใช้ผล
ข้อมูลจากโครงการระบุว่าผู้ป่วยในเขตสุขภาพที่ 9 เข้าถึงการตรวจคัดกรองด้วยเทคโนโลยีจีโนมิกส์เพิ่มขึ้น 5 เท่า มี Diagnostic Yield อยู่ที่ 48.44% และผลตรวจนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงแนวทางดูแลรักษามากกว่า 51.56% ตัวเลขเหล่านี้ทำให้เห็นคุณค่าของการตรวจวินิจฉัยโรคหายากเมื่อผลตรวจถูกนำกลับไปใช้ปรับการดูแล ลดการลองผิดลองถูก และช่วยป้องกันภาวะแทรกซ้อน
เมื่อพบความเสี่ยงทางพันธุกรรม การให้คำปรึกษายังช่วยให้ครอบครัวเข้าใจเรื่องพาหะและการวางแผนครอบครัวได้ตรงกับความเสี่ยงของตน เป้าหมายของจีโนมิกส์จึงไม่ควรหยุดที่การระบุยีน แต่ต้องต่อยอดเป็นการตัดสินใจทางคลินิกที่เหมาะกับผู้ป่วยแต่ละคน

ลดความเหลื่อมล้ำด้วยบริการที่ไปถึงคน ไม่ใช่ให้คนวิ่งหาบริการ
ความเหลื่อมล้ำในการดูแลโรคหายากมักเกิดก่อนถึงห้องตรวจ ผู้ป่วยที่อยู่ไกล ขาดผู้เชี่ยวชาญใกล้บ้าน หรือจำเป็นต้องเดินทางซ้ำเพื่อพบแพทย์และติดตามผล ย่อมมีโอกาสเข้าถึงการวินิจฉัยไม่เท่ากัน การเริ่มต้นที่โรงพยาบาลใกล้บ้านและส่งต่อเฉพาะเมื่อจำเป็นจึงเป็นการเปลี่ยนภาระจากครอบครัวให้ระบบบริการรับผิดชอบมากขึ้น
การใช้ Telemedicine, Tele-nursing และ Tele-homeward ช่วยติดตามผู้ป่วยต่อเนื่อง ลดจำนวนครั้งที่ต้องเดินทาง และเชื่อมผู้เชี่ยวชาญเข้าสู่พื้นที่ได้เร็วขึ้น นี่เป็นประโยชน์ที่จับต้องได้สำหรับครอบครัว ไม่ใช่เพียงความสะดวกทางเทคโนโลยี เพราะช่วยให้การดูแลไม่ขาดช่วง และลดต้นทุนการเดินทางที่ต้องแบกรับซ้ำ
โรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมาได้รับรางวัลเลิศรัฐ ประจำปี 2569 สาขาบริการภาครัฐ ระดับดี จากผลงาน “SMILE Model ลดความเหลื่อมล้ำในผู้ป่วยโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรงและโรคหายาก” รางวัลสะท้อนการยอมรับต่อรูปแบบบริการ แต่ความสำเร็จระยะยาวควรวัดจากการที่ผู้ป่วยเริ่มใกล้บ้าน ได้รับการตรวจและคำปรึกษาที่จำเป็น แล้วกลับเข้าสู่การดูแลที่เหมาะสมได้จริง
ข้อสรุปสำคัญคือจีโนมิกส์จะลดความเหลื่อมล้ำได้ก็ต่อเมื่อเดินทางไปพร้อมกับเครือข่ายชุมชน ผู้เชี่ยวชาญ และการดูแลต่อเนื่อง SMILE Model จึงมีคุณค่าตรงการเชื่อมทุกขั้นให้เป็นเส้นทางเดียว ตั้งแต่ค้นหาผู้ป่วยจนถึงการใช้ผลตรวจดูแลชีวิต ไม่ปล่อยให้การวินิจฉัยกลายเป็นสิทธิที่เข้าถึงได้เฉพาะคนที่เดินทางถึงศูนย์การแพทย์ขนาดใหญ่







