โรคหายากไม่ได้แปลว่าปัญหาเล็ก
โรคหายากคือกลุ่มโรคที่แต่ละโรคพบผู้ป่วยไม่มาก แต่เมื่อพิจารณารวมกันมีมากกว่า 10,000 โรค และหลายชนิดส่งผลต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิตตั้งแต่วัยเด็ก โดยราว 70-80% มีสาเหตุเกี่ยวข้องกับพันธุกรรม ตัวเลขนี้ชี้ว่าโรคหายากไม่ควรถูกมองเป็นเรื่องเฉพาะราย เพราะภาระรวมมีขนาดใหญ่และครอบครัวจำนวนมากต้องเผชิญกับการวินิจฉัยที่ล่าช้า
ข้อมูลที่รายงานระบุว่าผู้ป่วยโรคหายากมีความชุกราว 5% ของประชากร และในเด็กแรกเกิดมีประมาณ 4% หรือราว 32,000 คนต่อปีที่เสี่ยงต่อโรคหรือความพิการแต่กำเนิดชนิดรุนแรง อย่างไรก็ตาม การรู้ว่าโรคจำนวนมากเกี่ยวข้องกับพันธุกรรมยังไม่พอ หากบริการตรวจและผู้เชี่ยวชาญกระจุกอยู่ในโรงพยาบาลขนาดใหญ่ การตรวจจีโนมิกส์จึงมีความหมายก็ต่อเมื่อผู้ป่วยเข้าถึงได้ และผลตรวจนำไปสู่การดูแลที่เหมาะสม

จากผู้ป่วยเดินทางไกล สู่การค้นหาใกล้บ้าน
โรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมาพบผู้ป่วยที่มีอาการเข้าข่ายโรคหายาก เช่น ชักควบคุมยาก พัฒนาการล่าช้า และกล้ามเนื้ออ่อนแรง ปีละประมาณ 600-1,000 ราย แต่ข้อจำกัดด้านกุมารแพทย์พันธุศาสตร์ ผู้เชี่ยวชาญ ห้องปฏิบัติการ และการแปลผล ทำให้ในอดีตมีผู้เข้าถึงการตรวจทางพันธุกรรมเพียงไม่กี่รายต่อปี ช่องว่างนี้เป็นเหตุผลสำคัญที่ต้องออกแบบบริการใหม่ ไม่ใช่คาดหวังให้ครอบครัวเดินทางไปหาโรงพยาบาลใหญ่เอง
โครงการ RARE for 9 เชื่อมบริการในนครราชสีมา ชัยภูมิ บุรีรัมย์ และสุรินทร์ ตั้งแต่ค้นหาผู้ป่วยในชุมชน ส่งต่อ ตรวจทางพันธุกรรม แปลผล ไปจนถึงให้คำปรึกษา แนวคิดคือ “ค้นหาให้เร็ว เชื่อมต่อให้ถึง” ผ่าน SMILE Model สัญจรและเครือข่าย NMD/Rare Health Station ในโรงพยาบาลพื้นที่ พร้อมใช้ Telemedicine, Tele-nursing และ Tele-homeward ติดตามผู้ป่วยต่อเนื่อง ลดการเดินทางซ้ำ และพาผู้เชี่ยวชาญเข้าถึงพื้นที่เร็วขึ้น นี่คือการย้ายจุดเริ่มต้นของระบบจากศูนย์ใหญ่ไปใกล้ผู้ป่วย

ตรวจจีโนมิกส์ต้องต่อยอดเป็นการดูแล
เมื่อการตรวจตามปกติยังหาสาเหตุไม่ได้ แพทย์อาจใช้การตรวจจีโนมิกส์หลายรูปแบบ ได้แก่ การหาลำดับสารพันธุกรรมทั้งส่วนที่สร้างโปรตีน การหาลำดับจีโนมทั้งหมด การตรวจความผิดปกติระดับโครโมโซมด้วยไมโครอาเรย์ และการตรวจยีนเป้าหมาย เพื่อค้นหาความผิดปกติทางพันธุกรรม ผลตรวจอาจช่วยให้เลือกแนวทางรักษาเฉพาะโรคมากขึ้น ลดการลองผิดลองถูก และเป็นฐานให้คำปรึกษาเรื่องพาหะกับการวางแผนครอบครัว
ผลดำเนินงานในเขตสุขภาพที่ 9 ระบุว่าผู้ป่วยเข้าถึงการตรวจคัดกรองด้วยเทคโนโลยีจีโนมิกส์เพิ่มขึ้น 5 เท่า มีอัตราวินิจฉัยพบสาเหตุ 48.44% และผลตรวจนำไปสู่การเปลี่ยนแนวทางดูแลรักษามากกว่า 51.56% ตัวเลขเหล่านี้มีน้ำหนักเพราะสะท้อนทั้งการเข้าถึงและการใช้ข้อมูลในทางคลินิก แต่ความสำเร็จไม่ควรวัดแค่จำนวนการตรวจ ต้องดูด้วยว่าผู้ป่วยและครอบครัวได้รับคำอธิบายและการดูแลต่อเนื่องหลังทราบผลหรือไม่

ความเท่าเทียมต้องครอบคลุมชีวิต ไม่ใช่แค่ผลตรวจ
SMILE Model วางการดูแลไว้ 5 มิติ ได้แก่ Support สนับสนุนผู้ป่วยและครอบครัวทั้งอุปกรณ์และสภาพแวดล้อม Medical เพิ่มโอกาสวินิจฉัยทางพันธุกรรม Innovation พัฒนาเครื่องมือและนวัตกรรม Learning เพิ่มโอกาสทางการศึกษาและอาชีพ และ Equity สร้างความเท่าเทียมกับการยอมรับในสังคม จุดแข็งของกรอบนี้คือไม่จำกัดความสำเร็จไว้ที่การตั้งชื่อโรค แต่ยอมรับว่าผู้ป่วยต้องการแรงสนับสนุนในชีวิตประจำวันด้วย
การวางบริการตั้งแต่ระดับปฐมภูมิถึงตติยภูมิ โดยใช้โรงพยาบาลเครือข่ายและระบบดิจิทัลเชื่อมกัน ช่วยให้ผู้ป่วยเริ่มจากบริการใกล้บ้านและส่งต่อเมื่อจำเป็น เป้าหมายคือให้เข้าถึงผู้เชี่ยวชาญหรือการตรวจขั้นสูงโดยไม่ต้องแบกรับภาระเดินทางซ้ำหลายครั้ง โรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมาได้รับรางวัลเลิศรัฐ ประจำปี 2569 สาขาบริการภาครัฐ ระดับดี จากผลงาน SMILE Model ลดความเหลื่อมล้ำในผู้ป่วยโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรงและโรคหายาก รางวัลเป็นการยอมรับที่มีความหมาย แต่บทพิสูจน์สำคัญคือการทำให้บริการเช่นนี้เกิดขึ้นได้จริงและทั่วถึงสำหรับครอบครัวที่ยังเข้าไม่ถึง







