โรคหายากไม่ใช่เรื่องไกลตัว และเวลาวินิจฉัยมีความหมาย
โรคหายากคือกลุ่มโรคที่แต่ละโรคพบผู้ป่วยไม่มาก แต่มีความหลากหลายสูง และหลายโรคมีต้นเหตุจากความผิดปกติทางพันธุกรรม ซึ่งทำให้การค้นหาสาเหตุและการเข้าถึงผู้เชี่ยวชาญเป็นโจทย์สำคัญของผู้ป่วยและครอบครัว มีรายงานโรคหายากมากกว่า 10,000 โรค และราว 70-80% เกี่ยวข้องกับพันธุกรรม ตัวเลขนี้ชี้ว่าโรคหายากไม่ควรถูกมองเป็นปัญหาของคนเพียงไม่กี่ครอบครัว เพราะเมื่อนับรวมกัน ภาระต่อระบบดูแลสุขภาพมีนัยสำคัญ
ที่โรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมา มีผู้เข้ารับบริการปีละประมาณ 600-1,000 ราย ด้วยอาการที่อาจเข้าข่าย เช่น ชักควบคุมยาก พัฒนาการล่าช้า และกล้ามเนื้ออ่อนแรง แต่ข้อจำกัดด้านแพทย์เฉพาะทาง ห้องปฏิบัติการ และการแปลผล ทำให้ในอดีตมีผู้เข้าถึงการตรวจทางพันธุกรรมเพียงไม่กี่รายต่อปี ช่องว่างนี้ไม่ใช่เพียงเรื่องเครื่องมือไม่พอ หากยังหมายถึงครอบครัวที่ต้องรอคำตอบหรือเดินทางไกลเพื่อเริ่มกระบวนการ การขยายการเข้าถึงจึงต้องทำมากกว่าจัดหาเทคโนโลยี ต้องเชื่อมบริการให้ผู้ป่วยไปถึงการตรวจและการดูแลจริง

SMILE Model วางชุมชนไว้ต้นทางของการดูแล
โครงการ RARE for 9 เชื่อมบริการในเขตสุขภาพที่ 9 ครอบคลุมนครราชสีมา ชัยภูมิ บุรีรัมย์ และสุรินทร์ ร่วมกับคณะแพทยศาสตร์โรงพยาบาลรามาธิบดี โดยมี ผศ.(พิเศษ) พญ.วิชญาภรณ์ เอมราช แซ่โง้ว เป็นหัวหน้าโครงการวิจัย แนวทางนี้เริ่มจากค้นหาผู้ป่วยในชุมชน แล้วเชื่อมการส่งต่อ การตรวจทางพันธุกรรม การแปลผล และการให้คำปรึกษาทางพันธุศาสตร์เข้าด้วยกัน แทนที่จะให้ครอบครัวเริ่มต้นด้วยการเดินทางเข้าโรงพยาบาลขนาดใหญ่ โมเดลพยายามพาบริการเข้าใกล้บ้าน และส่งต่อเมื่อจำเป็น
SMILE Model สัญจรลงพื้นที่เพื่อคัดกรองผู้ป่วยและค้นหาพาหะในครอบครัว พร้อมเครือข่าย NMD/Rare Health Station ในโรงพยาบาลเครือข่าย และการติดตามผ่าน Telemedicine, Tele-nursing และ Tele-homeward เพื่อลดการเดินทางซ้ำและเชื่อมผู้เชี่ยวชาญถึงพื้นที่เร็วขึ้น ชื่อ SMILE ครอบคลุม 5 มิติ ได้แก่ Support สนับสนุนผู้ป่วยและครอบครัว, Medical เพิ่มการเข้าถึงการวินิจฉัย, Innovation พัฒนาเครื่องมือ, Learning สนับสนุนโอกาสด้านการศึกษาและอาชีพ และ Equity ส่งเสริมความเท่าเทียม จุดแข็งจึงอยู่ที่การมองการดูแลเป็นเส้นทางต่อเนื่อง ไม่ใช่จบลงเมื่อได้ผลตรวจ

จีโนมิกส์ต้องตอบคำถามทางคลินิก ไม่ใช่เพียงบอกผลยีน
เมื่อกระบวนการตรวจทั่วไปยังไม่พบสาเหตุ จีโนมิกส์ทางการแพทย์อาจช่วยค้นหาความผิดปกติผ่านการตรวจหลายรูปแบบ ได้แก่ Whole Exome Sequencing (WES), Whole Genome Sequencing (WGS), Chromosomal Microarray (CMA) และ Targeted Gene Testing ผลที่มีคุณค่าคือผลซึ่งแพทย์นำไปใช้ปรับแนวทางรักษาให้เหมาะกับโรค ลดการลองผิดลองถูก และช่วยวางแผนป้องกันภาวะแทรกซ้อน ไม่ใช่เพียงรายงานว่าพบความเปลี่ยนแปลงทางพันธุกรรมชนิดใด
ผลจากระบบที่พัฒนาขึ้นทำให้ผู้ป่วยในเขตสุขภาพที่ 9 เข้าถึงการตรวจคัดกรองด้วยเทคโนโลยีจีโนมิกส์เพิ่มขึ้น 5 เท่า มีประสิทธิผลในการวินิจฉัย 48.44% และผลตรวจนำไปสู่การเปลี่ยนแนวทางดูแลรักษามากกว่า 51.56% โรงพยาบาลมหาราชนครราชสีมาได้รับรางวัลเลิศรัฐ ประจำปี 2569 สาขาบริการภาครัฐ ระดับดี จากผลงาน SMILE Model ลดความเหลื่อมล้ำในผู้ป่วยโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรงและโรคหายาก ผลลัพธ์เหล่านี้น่าสนใจเพราะสะท้อนทั้งการเข้าถึงและการนำข้อมูลไปใช้ แต่ไม่ควรถูกตีความว่าแทนการประเมินรายบุคคลได้

ครอบครัวควรถามอะไร และระบบต้องดูแลต่ออย่างไร
หากมีอาการที่ยังหาสาเหตุไม่ได้ ผู้ป่วยและครอบครัวควรปรึกษาทีมรักษาว่ามีข้อบ่งชี้ให้ตรวจทางพันธุกรรมหรือไม่ และการตรวจแบบใดเหมาะกับอาการ ประวัติครอบครัว และคำถามทางคลินิกของผู้ป่วย ควรถามด้วยว่าใครจะอธิบายผลตรวจ ความหมายของผลที่ไม่ให้คำตอบชัดเจน และผลที่อาจเกี่ยวข้องกับสมาชิกครอบครัวอย่างไร การให้คำปรึกษาทางพันธุศาสตร์ช่วยให้เข้าใจเรื่องพาหะและการวางแผนครอบครัว รวมถึงความเสี่ยงที่โรคอาจเกิดซ้ำ การตรวจไม่ควรเป็นกระบวนการโดดเดี่ยว แต่ต้องมีผู้เชี่ยวชาญช่วยแปลผลและเชื่อมข้อมูลเข้ากับการตัดสินใจรักษา
สำหรับผู้ป่วย ประโยชน์ของการเริ่มจากบริการใกล้บ้านคือการลดภาระเดินทางซ้ำและมีช่องทางติดตามต่อเนื่อง ขณะที่เครือข่ายช่วยส่งต่อไปยังผู้เชี่ยวชาญหรือการตรวจขั้นสูงเมื่อจำเป็น อย่างไรก็ดี ความสำเร็จของ SMILE Model ไม่ควรวัดจากจำนวนการตรวจเพียงอย่างเดียว แต่ต้องดูว่าผู้ป่วยได้รับคำอธิบายที่เข้าใจได้ ผลตรวจเปลี่ยนการดูแลอย่างเหมาะสมหรือไม่ และครอบครัวได้รับการสนับสนุนหลังวินิจฉัยเพียงใด ข้อสรุปสำคัญคือจีโนมิกส์จะลดความเหลื่อมล้ำได้ก็ต่อเมื่อเดินทางไปพร้อมกับเครือข่ายชุมชน ผู้เชี่ยวชาญ และการดูแลคุณภาพชีวิตในระยะยาว







