โครงการจัดการน้ำลุ่มเจ้าพระยา คืออะไร และทำไมต้องคิดใหญ่ระดับแสนล้าน
โครงการจัดการน้ำลุ่มเจ้าพระยา คือชุดโครงการโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำขนาดใหญ่ที่ออกแบบเพื่อป้องกันน้ำท่วม บรรเทาภัยแล้ง และเพิ่มความยืดหยุ่นให้ระบบแม่น้ำสายหลักและสาขา ผ่านการลงทุนโครงการขนาดใหญ่ การระดมทุนจากภาคเอกชน และการวางแผนระยะยาวเชื่อมโยงทั้งลุ่มน้ำเจ้าพระยาและลุ่มน้ำใกล้เคียงเข้าด้วยกัน
สัญญาณสำคัญคือการที่ธนาคารพัฒนาเอเชียกำลังผลักดันโครงการลงทุนมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์ในพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาเพื่อบรรเทาและป้องกันปัญหาน้ำท่วมซ้ำซากที่ทวีความรุนแรงขึ้น ขณะเดียวกัน รัฐบาลเดินหน้าคลองระบายน้ำหลากชัยนาท–ป่าสัก–อ่าวไทย วงเงิน 1.65 แสนล้านบาท เพื่อแก้ปัญหาอุทกภัยและภัยแล้งในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างอย่างเป็นระบบ
ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่แค่ว่าจะสร้างโครงสร้างพื้นฐานได้หรือไม่ แต่คือจะออกแบบโครงการจัดการน้ำให้ตอบโจทย์ทั้งการป้องกันน้ำท่วม การใช้ทรัพยากรน้ำอย่างคุ้มค่า และการคุ้มครองประชาชนในระยะยาว โดยไม่กลายเป็นภาระการคลังและภาระหนี้รุ่นต่อรุ่น
ชัยนาท–ป่าสัก–อ่าวไทย เมกะโปรเจกต์น้ำที่เดิมพันคือความอยู่รอดของลุ่มน้ำเจ้าพระยา
หัวใจของคลื่นลงทุนครั้งนี้คือโครงการคลองระบายน้ำหลากชัยนาท–ป่าสัก–อ่าวไทย วงเงิน 1.65 แสนล้านบาท ซึ่งรัฐบาลอนุมัติให้ดำเนินการในระยะเวลา 8 ปี นี่ไม่ใช่แค่โครงการขุดคลอง แต่เป็นการวางโครงข่ายโครงสร้างพื้นฐานน้ำใหม่ให้ทั้งลุ่มน้ำเจ้าพระยา
โครงการนี้มีวัตถุประสงค์ผันน้ำเหนือเขื่อนเจ้าพระยาผ่านแม่น้ำป่าสักลงสู่อ่าวไทย เพื่อลดน้ำหลากในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตะวันออกตอนล่าง รวมถึงกรุงเทพมหานครและปริมณฑล และช่วยบรรเทาปัญหาการขาดแคลนน้ำในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง รัฐประเมินว่าจะลดมูลค่าความเสียหายจากอุทกภัยได้เฉลี่ยปีละ 16,938.21 ล้านบาท
พื้นที่โครงการครอบคลุม 9 จังหวัดตั้งแต่ชัยนาทถึงสมุทรปราการ แบ่งเป็นช่วงปรับปรุงคลองชัยนาท–ป่าสัก ความยาวกว่า 134 กิโลเมตร และช่วงป่าสัก–อ่าวไทยอีกกว่า 135 กิโลเมตร พร้อมออกแบบให้รองรับการใช้ประโยชน์หลายวัตถุประสงค์ เช่น คมนาคมทางน้ำ การท่องเที่ยว และการใช้ดินขุดลอกไปช่วยแก้ปัญหากัดเซาะชายฝั่ง หากทำได้ตามแบบ ลุ่มน้ำเจ้าพระยาจะได้ทั้งเกราะป้องกันน้ำท่วมและแหล่งน้ำสำรองในคราวเดียว
เมื่อเงินรัฐไม่พอ โครงการจัดการน้ำต้องพึ่งการลงทุนโครงการขนาดใหญ่จากเอกชน
ความจริงที่หลีกเลี่ยงไม่ได้คือ งบประมาณภาครัฐตึงตัวจนไม่สามารถแบกเมกะโปรเจกต์น้ำได้ลำพัง ธนาคารพัฒนาเอเชียระบุชัดว่าเนื่องจากงบประมาณภาครัฐมีจำกัด โครงการจึงจำเป็นต้องระดมทุนจากภาคเอกชนผ่านเครื่องมือทางการเงินรูปแบบใหม่ นี่คือจุดเปลี่ยนที่ทำให้โครงการจัดการน้ำกลายเป็นสนามของการลงทุนโครงการขนาดใหญ่เต็มตัว
การดึงเอกชนเข้ามาไม่ใช่เรื่องเลวร้าย หากรัฐกำหนดกรอบให้ชัด ทั้งการควบคุมการใช้จ่ายให้ตรงตามวัตถุประสงค์ การป้องกันการทุจริต และการกำหนดขอบเขตงานให้ส่งเสริมการใช้สินค้าและวัสดุภายในประเทศเป็นเงื่อนไขสำคัญในการกู้เงินจากต่างประเทศ จุดนี้จะเป็นตัวชี้วัดว่าการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานน้ำจะสร้างเศรษฐกิจฐานรากได้จริงหรือไม่
อย่างไรก็ตาม การผูกโครงการจัดการน้ำเข้ากับผลตอบแทนของเอกชนต้องระวังไม่ให้กลายเป็นการผลักภาระค่าใช้จ่ายไปสู่ประชาชนผ่านค่าบริการหรือภาษีแฝง การออกแบบสัญญา การแบ่งความเสี่ยง และการเปิดเผยข้อมูลต่อสาธารณะจึงเป็นเรื่องที่สังคมต้องจับตาอย่างใกล้ชิด
จากน้ำท่วมถึงภัยแล้ง โครงสร้างพื้นฐานน้ำต้องคิดทั้งระบบ ไม่ใช่แค่กันน้ำเข้าเมือง
โครงการจัดการน้ำครั้งนี้เกิดขึ้นท่ามกลางภัยธรรมชาติที่ทวีความรุนแรงและถี่ขึ้น โดยเฉพาะผลจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ถูกยกเป็นวาระสำคัญในเวทีการประชุมระดับนานาชาติ ไม่ใช่แค่เรื่องน้ำท่วม แต่รวมถึงความเสี่ยงจากเอลนีโญที่กระทบความมั่นคงอาหารและเศรษฐกิจด้วย
จุดแข็งของโครงการชัยนาท–ป่าสัก–อ่าวไทยคือการออกแบบให้ตอบโจทย์ทั้งการป้องกันน้ำท่วมและการแก้ปัญหาขาดแคลนน้ำในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างในคราวเดียว นี่คือการยอมรับอย่างเป็นทางการว่าระบบน้ำต้องคิดทั้งฤดูฝนและฤดูแล้ง ไม่ใช่แยกกันจัดการเหมือนที่ผ่านมา
แต่โครงสร้างพื้นฐานที่ดีต้องมาพร้อมการบริหารจัดการที่ดี หากคลองระบายน้ำถูกใช้เพียงช่วงน้ำท่วมแล้วปล่อยร้างในฤดูแล้ง หรือไม่มีการบูรณาการกับการเกษตรและการวางผังเมือง ผลลัพธ์อาจไม่ต่างจากโครงการในอดีตที่ลงทุนสูงแต่ใช้ประโยชน์ต่ำ การมีส่วนร่วมของชุมชนลุ่มน้ำและการวางแผนร่วมกันระหว่างหน่วยงานจึงเป็นเงื่อนไขสำคัญไม่แพ้งบประมาณ
เดิมพันครั้งใหญ่ของลุ่มน้ำเจ้าพระยา: โครงการจัดการน้ำจะกลายเป็นเกราะหรือโซ่ตรวน
การที่นายกรัฐมนตรีและประธานธนาคารพัฒนาเอเชียเห็นพ้องขยายความร่วมมือด้านการรับมือภัยพิบัติและป้องกันน้ำท่วม พร้อมหนุนโครงการบริหารจัดการน้ำชัยนาท–ป่าสัก–อ่าวไทยเพื่อแก้ปัญหาน้ำระยะยาว แสดงให้เห็นชัดว่าเมกะโปรเจกต์น้ำครั้งนี้คือเดิมพันเชิงยุทธศาสตร์ ไม่ใช่แค่โครงการก่อสร้างอีกหนึ่งชิ้น
หากทำสำเร็จ โครงสร้างพื้นฐานน้ำชุดนี้จะช่วยลดความเสียหายจากอุทกภัยปีละหลายหมื่นล้านบาท สร้างความมั่นใจให้เมืองหลวงและเขตเศรษฐกิจสำคัญ และเพิ่มความมั่นคงด้านน้ำให้เกษตรกรและชุมชนลุ่มน้ำ แต่หากล้มเหลว โครงการจัดการน้ำอาจกลายเป็นโซ่ตรวนทางการคลังและตัวอย่างของการลงทุนโครงการขนาดใหญ่ที่ไม่ตอบโจทย์ประชาชน
คำถามจึงไม่ใช่ว่าควรทำหรือไม่ควรทำ แต่คือจะทำอย่างไรให้เมกะโปรเจกต์น้ำนี้กลายเป็นเกราะป้องกันความเสี่ยงในโลกที่สภาพภูมิอากาศเปลี่ยนเร็ว มากกว่าจะเป็นภาระที่คนรุ่นหลังต้องมานั่งแก้ไข การเปิดข้อมูล โปร่งใส ตรวจสอบได้ และการยอมรับเสียงของคนในลุ่มน้ำเจ้าพระยา คือเงื่อนไขที่ขาดไม่ได้หากสังคมหวังจะเห็นโครงการนี้เดินไปถึงเส้นชัย






