AI และการทำงาน ในกรอบเอเปคคืออะไร และทำไมต้องเร่งกำหนดกติกา
AI และการทำงาน ในกรอบเอเปคหมายถึงแนวนโยบายและความร่วมมือระหว่างเศรษฐกิจสมาชิกในการนำเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์มาใช้เปลี่ยนแปลงโครงสร้างตลาดแรงงาน ระบบการจ้างงาน การคุ้มครองแรงงาน และรูปแบบการค้าในยุคดิจิทัล โดยเน้นการพัฒนาทักษะดิจิทัล การสร้างงานใหม่ และการจัดทำมาตรฐานร่วมเพื่อให้การเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจดิจิทัลเป็นธรรมสำหรับคนทำงานทุกกลุ่ม
จุดที่ควรจับตาไม่ใช่เพียงว่า AI จะมาแทนคนทำงานหรือไม่ แต่คือใครเป็นคนกำหนดกติกา และกติกานั้นจะปกป้องคนทำงานได้จริงแค่ไหน ในระดับเอเปค รัฐบาลหลายเศรษฐกิจเริ่มขยับจากการพูดถึงนวัตกรรมแบบลอยๆ มาสู่นโยบาย AI ระดับภูมิภาคที่จับต้องได้ โดยมุ่งให้การพัฒนาทักษะดิจิทัล APEC เดินคู่กับการคุ้มครองแรงงาน AI เพื่อไม่ให้การเร่งใช้เทคโนโลยีกลายเป็นข้ออ้างในการบีบค่าจ้างหรือทำให้สิทธิแรงงานถดถอย
เอกสารนโยบายด้านแรงงานของเอเปค: ลงนามครั้งนี้เดิมพันคือเกียรติของแรงงาน
การเห็นชอบร่างเอกสารผลลัพธ์ด้านการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ของเอเปค 2 ฉบับสะท้อนว่าเอเปคยอมรับแล้วว่า AI กำลังเขย่าโลกการทำงานอย่างเลี่ยงไม่ได้ ร่างแถลงการณ์ร่วมการประชุมรัฐมนตรีด้านการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ครั้งที่ 8 วางกรอบไว้ชัดเจนว่าต้องส่งเสริมการมีงานทำอย่างเต็มที่และมีคุณภาพควบคู่กับการคุ้มครองสิทธิแรงงาน พร้อมลงทุนในคนผ่านการเรียนรู้ตลอดชีวิตและทักษะดิจิทัลและ AI และยกระดับระบบประกันสังคมให้รองรับรูปแบบการจ้างงานที่หลากหลายและสังคมสูงวัย
ส่วนภาคผนวกที่เกี่ยวกับ AI ย้ำจุดยืนว่าการใช้เทคโนโลยีต้องยึดมนุษย์เป็นศูนย์กลาง โดยตั้งเป้าสร้างงานและอาชีพใหม่ ยกระดับงานเดิม พัฒนาความร่วมมือระหว่างมนุษย์กับเทคโนโลยี ปรับปรุงสภาพและความปลอดภัยในการทำงาน และคุ้มครองสิทธิแรงงานจากการใช้ AI และระบบอัลกอริทึม นี่คือการประกาศว่า AI ไม่ควรเป็นเครื่องมือของนายจ้างฝ่ายเดียว แต่ต้องถูกผูกกับมาตรฐานความเป็นธรรมต่อแรงงาน
ทักษะดิจิทัล APEC และ Asia-Pacific AI Center: โอกาสหรือกับดักของคนทำงาน
อีกด้านหนึ่งของนโยบาย AI ระดับภูมิภาคคือการสร้างโครงสร้างพื้นฐานทางความรู้ เอเปคกำลังผลักดันการตั้ง Asia-Pacific AI Center เพื่อส่งเสริมนวัตกรรม พัฒนาทักษะและความปลอดภัยด้าน AI และสนับสนุนการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ระหว่างสมาชิก หากทำได้จริง ศูนย์นี้จะเป็นหัวใจของการยกระดับทักษะดิจิทัล APEC ทำให้คนทำงานในภูมิภาคมีโอกาสเข้าถึงความรู้และมาตรฐานเดียวกัน ไม่ใช่ปล่อยให้ช่องว่างทักษะระหว่างประเทศหรือระหว่างแรงงานทักษะสูงกับแรงงานทั่วไปถ่างกว้างออกไปอีก
อย่างไรก็ตาม โครงการฝึกอบรมและการแลกเปลี่ยนความรู้จะมีความหมายก็ต่อเมื่อถูกออกแบบให้ตอบโจทย์แรงงานจริง ไม่ใช่แค่สร้างหลักสูตรสวยหรูที่คนส่วนใหญ่เข้าไม่ถึง นโยบาย AI และการทำงาน จึงต้องผูกกับระบบบริการจัดหางาน การแนะแนวอาชีพ และการรับรองทักษะที่ชัดเจน เพื่อให้แรงงานที่ปรับตัวทันได้รับผลตอบแทนเป็นงานที่มั่นคงขึ้น ไม่ใช่เพียงใบประกาศนียบัตร
กติกาการค้าดิจิทัลและการคุ้มครองแรงงาน AI ในห่วงโซ่การค้า
ในเวทีการค้า เอเปคกำลังขยับไปไกลกว่าคำขวัญเรื่องดิจิทัล เมื่อการประชุมคณะกรรมการว่าด้วยการค้าและการลงทุนที่เมืองต้าเหลียน ระหว่างวันที่ 17-28 สิงหาคม 2569 มีการหยิบประเด็นการใช้ AI สนับสนุนการค้าและการลงทุนขึ้นมาเป็นหัวข้อสำคัญ นอกจากการใช้งาน AI และเทคโนโลยีหุ่นยนต์เพื่ออำนวยความสะดวกทางการค้าและเพิ่มขีดความสามารถแล้ว เอเปคยังศึกษาการพัฒนาข้อบทสนับสนุนการใช้ AI ในความตกลงการค้าเสรีและความตกลงการค้าระดับภูมิภาคในอนาคต เพื่อเตรียมกติกาการค้าให้รองรับการเปลี่ยนแปลงทางเทคโนโลยี
จุดแข็งของแนวทางนี้คือการเชื่อม นโยบาย AI ระดับภูมิภาค เข้ากับกติกาการค้าอย่างเป็นระบบ แทนที่จะปล่อยให้แพลตฟอร์มดิจิทัลและผู้เล่นรายใหญ่กำหนดกฎเอง เอเปคยังหารือเรื่องการรับมือสินค้าละเมิดทรัพย์สินทางปัญญาข้ามพรมแดนผ่านช่องทางออนไลน์ ซึ่งสะท้อนว่าการคุ้มครองแรงงาน AI ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะในโรงงานหรือสำนักงาน แต่ขยายไปถึงนักสร้างสรรค์และผู้ประกอบการที่พึ่งพาทรัพย์สินทางปัญญาในเศรษฐกิจดิจิทัลด้วย
เศรษฐกิจดิจิทัลของเอเปคใหญ่มาก จึงไม่มีข้ออ้างที่จะไม่ปกป้องแรงงาน
มูลค่าการค้าของไทยกับกลุ่มเศรษฐกิจเอเปคคิดเป็น 72.26% ของการค้ารวมของไทย ตัวเลขนี้ชี้ชัดว่าเศรษฐกิจเอเปคคือเวทีหลักของการค้าในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก และการเปลี่ยนผ่านสู่ดิจิทัลในกรอบนี้จะกระทบแรงงานจำนวนมหาศาล เมื่อเอเปคยกประเด็น Openness Innovation และ Cooperation เป็นหัวข้อหลักของการเป็นเจ้าภาพ ก็เท่ากับรับปากว่าจะทำให้การปรับตัวสู่เศรษฐกิจดิจิทัลเป็นไปอย่างเปิดกว้าง มีนวัตกรรม และร่วมมือ ไม่ใช่ปล่อยให้บางประเทศหรือบางกลุ่มทุนได้ประโยชน์ฝ่ายเดียว
บทเรียนสำคัญคือ หากนโยบาย AI และการทำงาน ในกรอบเอเปคเน้นแต่การเพิ่มประสิทธิภาพการค้าโดยไม่ยึดคนทำงานเป็นศูนย์กลาง ความเหลื่อมล้ำจะขยายตัวอย่างรวดเร็ว ตรงกันข้าม หากใช้โอกาสนี้สร้างมาตรฐานร่วมเรื่องการคุ้มครองแรงงาน AI การยกระดับทักษะดิจิทัล APEC และการจัดตั้งสถาบันอย่าง Asia-Pacific AI Center ให้เข้มแข็ง เอเปคจะไม่ได้เป็นแค่ตลาดการค้าใหญ่ แต่จะเป็นแบบอย่างของการเปลี่ยนผ่านดิจิทัลที่ให้เกียรติแรงงานและสิทธิของมนุษย์อย่างแท้จริง
