จากคัดกรอง 2 ล้านคน สู่เป้าหมาย 4 ล้านคน
AI คัดกรองจอประสาทตา คือการใช้ปัญญาประดิษฐ์ช่วยประเมินภาพจอประสาทตาเพื่อค้นหาความผิดปกติและกลุ่มเสี่ยง โดยมีบุคลากรทางการแพทย์ร่วมดูแลผลตรวจและเชื่อมต่อผู้ป่วยไปสู่การวินิจฉัยหรือรักษาที่เหมาะสม สาระสำคัญของความร่วมมือระหว่างกระทรวงสาธารณสุขกับ Bayer ไม่ได้อยู่ที่การนำเทคโนโลยีใหม่เข้าระบบเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความพยายามขยายการคัดกรองจาก 2 ล้านคนเป็น 4 ล้านคน เพื่อให้ผู้ป่วยมีโอกาสรู้ความเสี่ยงก่อนที่การมองเห็นจะเสียหาย การลงนามบันทึกความเข้าใจจัดขึ้นเมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน 2569 ที่สำนักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข จังหวัดนนทบุรี โดยรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขเป็นประธาน และปลัดกระทรวงลงนามแทนฝ่ายกระทรวง ความร่วมมือนี้จึงควรถูกวัดจากจำนวนคนที่เข้าถึงการตรวจและได้รับการติดตาม ไม่ใช่จากการประกาศใช้ AI เพียงอย่างเดียว
เป้าหมายที่เพิ่มขึ้นเป็นสองเท่ามีความหมายต่อประชาชน โดยเฉพาะผู้ป่วยเบาหวานซึ่งเป็นกลุ่มเสี่ยงที่ต้องตรวจจอประสาทตาอย่างเหมาะสม การคัดกรองที่เข้าถึงได้อาจช่วยให้พบความผิดปกติเร็วขึ้น ลดความเสี่ยงต่อการสูญเสียการมองเห็น และเปิดทางให้เข้าถึงบริการต่อเนื่องได้มากขึ้น อย่างไรก็ดี การตรวจพบความเสี่ยงจะเกิดประโยชน์จริงก็ต่อเมื่อระบบมีช่องทางยืนยันผล นัดพบผู้เชี่ยวชาญ และส่งต่อไปรักษาได้ทันเวลา

งบวิจัยต้องสร้างหลักฐาน ไม่ใช่แค่ความหวัง
Bayer เสนอโอกาสลงทุนวิจัยทางคลินิกประมาณ 153 ล้านบาทในระยะแรก พร้อมสนับสนุนการพัฒนาระบบคัดกรองโรคจอประสาทตาด้วย AI ตัวเลขนี้เป็นข้อเสนอการลงทุนด้านวิจัย ไม่ใช่หลักฐานว่าระบบคัดกรองพร้อมใช้ทั่วประเทศแล้ว จุดที่ควรจับตาคือการวิจัยจะตอบได้หรือไม่ว่าเครื่องมือทำงานแม่นยำเพียงใดในบริการจริง ช่วยคัดแยกผู้มีความเสี่ยงได้อย่างเหมาะสมหรือไม่ และผลตรวจนำไปสู่การดูแลต่อเนื่องได้แค่ไหน
บทบาทของวิจัยทางคลินิกจึงสำคัญกว่าการทดสอบว่าอัลกอริทึมอ่านภาพได้หรือไม่ เพราะต้องสร้างหลักฐานจากการใช้กับผู้ป่วยและบริบทบริการจริง เพื่อให้ผู้กำหนดนโยบายประเมินความปลอดภัย ประสิทธิผล และข้อจำกัดก่อนขยายงาน ความร่วมมือยังกล่าวถึงการพัฒนาข้อมูลหลักฐานจากการรักษาในสถานการณ์จริง ซึ่งเป็นแนวทางที่ควรช่วยให้การตัดสินใจด้านบริการตั้งอยู่บนผลลัพธ์ ไม่ใช่คำกล่าวอ้างของผู้พัฒนา
ข้อตกลงนี้เกิดขึ้นภายใต้นโยบาย Medical Investment Hub ที่ต้องการส่งเสริมทั้งบริการสุขภาพ การวิจัยและพัฒนา และอุตสาหกรรมผลิตภัณฑ์สุขภาพ การลงทุนจะมีคุณค่าต่อสังคมก็ต่อเมื่อผลวิจัยย้อนกลับมาปรับปรุงบริการ และประชาชนเข้าถึงนวัตกรรมได้จริง ไม่ใช่หยุดอยู่ในโครงการทดลองหรือประโยชน์ทางเศรษฐกิจเพียงด้านเดียว

AI ช่วยขยายการตรวจ แต่ไม่ควรแทนที่คนดูแล
ปัญญาประดิษฐ์การแพทย์มีโอกาสช่วยคัดกรองคนจำนวนมากและชี้จุดที่ควรตรวจต่อ แต่การตัดสินใจเกี่ยวกับผู้ป่วยยังต้องมีบุคลากรรับผิดชอบ ในการใช้ AI กับโรคจอประสาทตา บทบาทที่เหมาะสมคือช่วยอ่านภาพและจัดลำดับความเสี่ยง ก่อนส่งผลให้ผู้เชี่ยวชาญยืนยัน ไม่ใช่ให้ระบบตัดสินวินิจฉัยหรือกำหนดการรักษาโดยลำพัง แนวคิดให้แพทย์อยู่ในวงจรการตัดสินใจ หรือมีมนุษย์ร่วมตรวจสอบ เป็นหลักประกันที่ควรออกแบบไว้ตั้งแต่ต้น
ความแม่นยำของระบบยังขึ้นกับข้อมูลที่ใช้พัฒนาและทดสอบ หากข้อมูลไม่สะท้อนผู้ป่วยและบริบทการให้บริการจริง ก็อาจทำให้ผลประเมินคลาดเคลื่อนหรือเข้าถึงบางกลุ่มได้ไม่เท่าเทียม การประเมินจึงควรครอบคลุมทั้งความปลอดภัย ความโปร่งใส ความสามารถในการตรวจสอบ และกระบวนการรับมือเมื่อผลคัดกรองผิดพลาด ประเด็นเหล่านี้สำคัญพอ ๆ กับการทำให้ระบบตรวจคนได้มากขึ้น
ในทางปฏิบัติ ประโยชน์ของ AI จะเกิดขึ้นเมื่อสถานพยาบาลมีเครื่องมือ บุคลากร และระบบส่งต่อที่เชื่อมกัน ตั้งแต่การถ่ายภาพ การประเมินความเสี่ยง การยืนยันผล ไปจนถึงการรักษา หากเพิ่มจำนวนผู้ได้รับการคัดกรองได้แต่ไม่มีบริการรองรับผู้ที่ผลผิดปกติ เป้าหมาย 4 ล้านคนก็อาจเป็นเพียงตัวเลข ความสำเร็จจึงต้องดูทั้งการเข้าถึงและการดูแลหลังตรวจ

บทสรุป: วัดผลจากผู้ป่วยที่ได้รับการดูแลต่อ
ความร่วมมือของ สธ. และ Bayer วางทั้งการลงทุนวิจัยทางคลินิกประมาณ 153 ล้านบาทและเป้าหมายขยายการคัดกรองจาก 2 ล้านคนเป็น 4 ล้านคนไว้ในกรอบเดียวกัน สิ่งที่น่าติดตามต่อจากนี้คือหลักฐานผลการใช้จริง การเชื่อมโยงหน่วยคัดกรองกับผู้เชี่ยวชาญ และความสามารถของระบบในการดูแลผู้ป่วยที่พบความเสี่ยง ไม่ใช่เพียงจำนวนภาพที่ AI ประมวลผลได้
ข้อสรุปคือ AI เป็นเครื่องมือเพิ่มโอกาสเข้าถึงการตรวจ ไม่ใช่คำตอบแทนระบบสุขภาพทั้งหมด หากงานวิจัยพิสูจน์ว่าใช้ได้อย่างปลอดภัย มีการตรวจสอบโดยบุคลากร และส่งต่อผู้ป่วยได้จริง เทคโนโลยีนี้ก็อาจช่วยลดช่องว่างการดูแลโรคจอประสาทตาได้ แต่ถ้าขาดองค์ประกอบเหล่านั้น การขยายจำนวนคัดกรองก็ยังไม่เท่ากับการขยายการรักษา






