น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดนไม่ใช่เรื่องไกลตัว
น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดนจากเหมืองแร่เมียนมา คือปัญหาที่สารจากกิจกรรมทำเหมืองในพื้นที่ต้นน้ำอาจไหลตามลำน้ำเข้าสู่ชุมชนปลายน้ำ และกระทบทั้งน้ำกินน้ำใช้ สุขภาพ อาชีพ และระบบนิเวศ โดยชุมชนที่ได้รับผลกระทบไม่อาจจัดการได้ด้วยมาตรการภายในประเทศเพียงฝ่ายเดียว วันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 นางสาวมณีรัฐ เขมวะวงศ์ สมาชิกวุฒิสภา ตั้งกระทู้ถามรัฐบาลถึงการแก้มลพิษข้ามพรมแดนในแม่น้ำกก แม่น้ำรวก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง โดยรองนายกรัฐมนตรีทรงศักดิ์ ทองศรี มาตอบแทนนายกรัฐมนตรี ประเด็นที่เธอหยิบยกไม่ใช่เพียงข้อกังวลด้านสิ่งแวดล้อม แต่เป็นคำถามตรงไปตรงมาว่ารัฐจะทำให้คนเหนือเข้าถึงน้ำสะอาดได้เมื่อใด ในช่วงสองปีที่ผ่านมา น้ำปนเปื้อนแม่น้ำสายและปัญหาในลำน้ำใกล้เคียงถูกเชื่อมโยงกับมลพิษจากเหมืองฝั่งเมียนมา เมื่อแม่น้ำเป็นแหล่งน้ำและฐานอาชีพของคนในพื้นที่ การรอให้หลักฐานและความร่วมมือระหว่างรัฐสมบูรณ์ก่อนค่อยช่วยเหลือ ย่อมผลักภาระความเสี่ยงไปให้ประชาชน

ตัวเลขเหมืองสะท้อนช่องว่างการกำกับดูแล
รายงานจากศูนย์สติมสันระบุว่าเมียนมามีเหมืองแรร์เอิร์ธกว่า 600 แห่ง ขณะที่การส่งออกแร่ชนิดนี้ไปจีนระหว่างปี 2017-2024 มีปริมาณเกิน 290,000 ตัน ขนาดของอุตสาหกรรมจึงไม่ใช่เรื่องเฉพาะจุด และยิ่งน่ากังวลเมื่อกิจการจำนวนมากอยู่ในพื้นที่ชายแดนที่การกำกับดูแลอ่อนแอจากความไม่มั่นคงหลังรัฐประหารปี 2021 การทำเหมืองแรร์เอิร์ธส่วนใหญ่ใช้วิธีชะล้างแร่ในแหล่งใต้ดินด้วยสารเคมี แล้วรวบรวมน้ำและแร่ที่ละลายออกมา กระบวนการเช่นนี้อาจทิ้งสารปนเปื้อนในดินและน้ำใต้ดินเป็นเวลานาน หากไม่มีการควบคุมและตรวจสอบที่เพียงพอ ประเด็นจึงไม่ได้อยู่ที่การพิสูจน์ว่าเหมืองใดเป็นต้นเหตุเพียงแห่งเดียว แต่คือการสร้างระบบตรวจวัดที่เปิดเผยข้อมูลและติดตามได้ตลอดลุ่มน้ำ ความเสี่ยงยังขยับเข้าใกล้ชายแดน มีรายงานว่าเหมืองทังสเตนแห่งใหม่ที่รัสเซียเตรียมเริ่มขุดอยู่ห่างจากชายแดนไทยราว 20 กิโลเมตร เมื่อกิจการใหม่เกิดขึ้นใกล้ต้นน้ำ รัฐบาลไม่ควรรอให้พบความเสียหายปลายน้ำก่อนจึงค่อยตอบสนอง
ผลกระทบตกกับครัวเรือนและอาชีพริมน้ำ
แม่น้ำกกหล่อเลี้ยงชุมชนที่พึ่งพาประมง เกษตรกรรม และการท่องเที่ยว การปนเปื้อนจึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่คุณภาพน้ำในรายงานตรวจวัด แต่กระทบความมั่นใจในการใช้น้ำและความมั่นคงของรายได้ หากประชาชนไม่แน่ใจว่าน้ำใช้ได้หรือไม่ พวกเขาต้องปรับวิถีชีวิตและแบกรับต้นทุนป้องกันความเสี่ยง ทั้งที่ไม่ได้เป็นผู้ก่อมลพิษ ข้อมูลที่สมาชิกวุฒิสภานำเสนอระบุว่า ประชาชนเกือบครึ่งในพื้นที่มีข้อจำกัดในการเข้าถึงน้ำสะอาด และมีค่าใช้จ่ายซื้อน้ำดื่มเพื่อดูแลสุขภาพเฉลี่ย 2,600 บาทต่อครัวเรือนต่อเดือน ตัวเลขนี้ชี้ชัดว่าการเยียวยาไม่ควรหยุดที่การตรวจคุณภาพน้ำ แต่ต้องมีน้ำสะอาดให้ใช้ การตรวจสุขภาพเชิงลึก และการช่วยเหลือครัวเรือนที่ได้รับผลกระทบ สว.จึงถามถึงหลักเกณฑ์ประกาศเขตภัยพิบัติ งบเยียวยา และการฟื้นฟูพื้นที่เกษตรกว่า 2 แสนไร่ นี่คือเรื่องที่รัฐบาลควรตอบด้วยแผนและกรอบเวลา ไม่ใช่เพียงยืนยันว่ากำลังติดตามสถานการณ์ เพราะสิทธิในการเข้าถึงน้ำปลอดภัยไม่ควรขึ้นกับว่าประชาชนอาศัยอยู่ใกล้หรือไกลศูนย์กลางอำนาจ
เวทีภูมิภาคต้องต่อยอดเป็นการลงมือทำ
รัฐบาลระบุว่ามีการตั้งคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมาและลงนามขอบเขตอำนาจหน้าที่เพื่อเฝ้าระวังและแลกเปลี่ยนข้อมูลคุณภาพน้ำแล้ว ขั้นต่อไปคือทำให้กลไกนี้ตรวจสอบได้จริง ทั้งกำหนดจุดเก็บตัวอย่าง เปิดเผยผลตรวจอย่างสม่ำเสมอ และแจ้งเตือนชุมชนเมื่อพบความเสี่ยง การมีข้อตกลงบนกระดาษยังไม่ใช่หลักประกันว่าน้ำจะปลอดภัยขึ้น ระหว่างวันที่ 18-19 พฤศจิกายน 2569 รองนายกรัฐมนตรีมีกำหนดเข้าร่วมประชุมคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขงที่เวียดนาม และนำปัญหามลพิษทางน้ำหารือกับประเทศเพื่อนบ้าน นอกจากนี้ โครงการบริหารจัดการคุณภาพน้ำร่วมและลดความเสี่ยงจากสารหนูมีกำหนดดำเนินงานระหว่างปี 2569-2571 โดยเริ่มเก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนร่วมกันในเดือนพฤศจิกายน และคาดว่าจะจัดประชุมในเดือนธันวาคม 2569 การหารือระดับภูมิภาคจำเป็น เพราะต้นน้ำและเส้นทางแร่พาดผ่านหลายเขตอำนาจ แต่ผลสำเร็จต้องวัดจากข้อมูลที่ประชาชนเข้าถึงได้ การช่วยเหลือที่เกิดทันเวลา และการลดการปล่อยสารปนเปื้อน ไม่ใช่จำนวนการประชุมหรือถ้อยแถลง
ข้อสรุป: วัดความจริงจังจากน้ำที่ประชาชนใช้ได้
เหมืองแร่เมียนมาและกิจการใหม่ใกล้ชายแดนทำให้ความเสี่ยงต่อลุ่มน้ำไทยเป็นเรื่องที่ต้องจัดการอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่รอให้มีข้อมูลครบทุกด้านแล้วค่อยเริ่มคุ้มครองประชาชน รัฐบาลควรเร่งจัดหาน้ำสะอาด ตรวจสุขภาพและคุณภาพน้ำอย่างเป็นระบบ พร้อมเปิดเผยข้อมูลให้ชุมชนตรวจสอบได้ ในระยะยาว ไทยต้องใช้เวทีทวิภาคีและคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขงผลักดันการเฝ้าระวังร่วมและความรับผิดชอบต่อมลพิษข้ามแดน ควบคู่กับการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบในประเทศ บททดสอบของภาครัฐไม่ใช่เพียงการประกาศว่าจะหารือ แต่คือการทำให้คนริมน้ำกลับมาใช้น้ำได้อย่างปลอดภัย และไม่ต้องจ่ายต้นทุนแทนกิจกรรมเหมืองที่ตนควบคุมไม่ได้






