เวทีหารือสำคัญ แต่ความเป็นเอกภาพยังไม่ใช่คำตอบสำเร็จรูป
ความร่วมมืออาเซียนคือการประสานงานระหว่างประเทศสมาชิกผ่านการหารือและกลไกร่วม เพื่อรับมือปัญหาที่กระทบหลายประเทศ โดยต้องรักษาพื้นที่ให้สมาชิกที่มีผลประโยชน์และจุดยืนต่างกันร่วมกันหาทางออกได้ การประชุมสุดยอดอาเซียนครั้งที่ 49 จึงมีความหมายในฐานะเวทีทดสอบว่าความร่วมมือเช่นนี้จะพาไปไกลกว่าการออกถ้อยแถลงได้เพียงใด
ผู้นำประเทศสมาชิกมีกำหนดประชุมที่กรุงมะนิลา ระหว่างวันที่ 15-17 พฤศจิกายน โดยฟิลิปปินส์เป็นประธานอาเซียน การหารือเกิดขึ้นท่ามกลางความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ ความกังวลด้านความมั่นคง และความไม่แน่นอนทางเศรษฐกิจ อีกทั้งมีผู้นำจากประเทศคู่เจรจา รวมถึงสหรัฐฯ จีน และญี่ปุ่น เข้าร่วมด้วย
วาระการประชุมไม่ได้จำกัดอยู่ที่การเมืองและความมั่นคง แต่ยังรวมถึงความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจในช่วงที่การกีดกันทางการค้าและความไม่แน่นอนของการค้าโลกเพิ่มแรงกดดันต่อภูมิภาค การประชุมจึงเป็นโอกาสรักษาช่องทางประสานงาน ทว่าโอกาสจะมีน้ำหนักก็ต่อเมื่อสมาชิกพร้อมยอมรับข้อจำกัดของกันและกัน และเปลี่ยนฉันทามติให้เป็นการดำเนินการที่เห็นผล

ทะเลจีนใต้: ความคืบหน้าในร่างยังไม่เท่ากับข้อตกลงที่ใช้ได้จริง
ข้อพิพาททะเลจีนใต้ชี้ให้เห็นช่องว่างระหว่างการเจรจากับการแก้ปัญหา อาเซียนกับจีนหารือจัดทำประมวลการปฏิบัติ หรือ COC มานานกว่า 20 ปี และตั้งเป้าสรุปการเจรจาภายในสิ้นปี 2026 แต่ประเด็นสำคัญยังค้างอยู่ ทั้งขอบเขตของข้อตกลง สถานะทางกฎหมาย และวิธีบังคับใช้
ตัวเลขความคืบหน้าที่รายงานไม่ตรงกัน โดยมีการประเมินว่าร่างคืบหน้าแล้วราว 70% และอีกข้อมูลระบุว่าบรรลุข้อตกลงเบื้องต้นด้านเนื้อหาราว 80% ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนความคืบหน้าบนโต๊ะเจรจา แต่ไม่ได้ลบความเห็นต่างเรื่องว่า COC ควรมีผลผูกพันทางกฎหมายหรือไม่ และจะยึดหลักกฎหมายระหว่างประเทศอย่างไร
อาเซียนจึงไม่ควรสับสนระหว่างการปิดร่างกับการสร้างหลักประกันว่าข้อตกลงจะช่วยลดความเสี่ยงจากการเผชิญหน้าทางทะเลได้จริง หากถ้อยคำสุดท้ายคลุมเครือหรือขาดแนวทางบังคับใช้ ความคืบหน้าบนเอกสารย่อมไม่ใช่คำตอบของข้อพิพาท และการประกาศความสำเร็จโดยไม่มีเนื้อหาที่ใช้ได้จริงอาจยิ่งลดความเชื่อมั่นต่อกระบวนการ
วิกฤตเมียนมาและแรงกดดันจากมหาอำนาจ
วิกฤตเมียนมาเป็นโจทย์ที่อาเซียนยังหาทางออกทางการเมืองร่วมกันไม่ได้ หลังรัฐประหารเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2021 ความรุนแรงและการขาดพื้นที่เจรจายังคงท้าทายความพยายามของภูมิภาค อาเซียนเดินหน้าผลักดันฉันทามติห้าประการ ซึ่งมุ่งยุติความรุนแรงและเอื้อให้เกิดการเจรจา แต่การมีกรอบร่วมไม่เพียงพอ หากไม่มีความคืบหน้าที่ทำให้ผู้เกี่ยวข้องเข้าสู่กระบวนการอย่างเป็นรูปธรรม
แรงกดดันอีกด้านมาจากการแข่งขันระหว่างสหรัฐฯ กับจีน และความจำเป็นที่ประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ต้องรักษาสมดุลความสัมพันธ์กับทั้งสองฝ่าย ท่ามกลางความไม่แน่นอนของการค้าโลก ความแตกต่างด้านผลประโยชน์อาจทำให้สมาชิกระมัดระวังไม่ให้จุดยืนร่วมกระทบความสัมพันธ์ของตนกับมหาอำนาจ นี่คือแรงเสียดทานที่บั่นทอนเอกภาพ แม้ทุกประเทศจะเห็นตรงกันว่าภูมิภาคต้องการเสถียรภาพ
ผลของความร่วมมือยังเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวัน ตั้งแต่ความมั่นคงด้านพลังงานที่ได้รับผลจากความขัดแย้งในตะวันออกกลาง ไปจนถึงมลพิษข้ามพรมแดนซึ่งควันไฟจากอินโดนีเซียกระทบสิงคโปร์และบางพื้นที่ของมาเลเซีย ปัญหาเหล่านี้เตือนว่าอาเซียนมีเหตุผลชัดเจนที่จะประสานงาน แต่การประสานงานจะน่าเชื่อถือก็ต่อเมื่อทำได้ต่อเนื่องทั้งในประเด็นที่เห็นพ้องและประเด็นที่แตกแยก

ความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันต้องแปรเป็นผลลัพธ์
ความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันช่วยให้อาเซียนรักษาพื้นที่เจรจากับมหาอำนาจและนำประเด็นระดับภูมิภาคเข้าสู่วาระระหว่างประเทศได้ แต่ไม่ได้ทำให้ข้อเรียกร้องที่ขัดกันหายไปเอง คุณค่าของเอกภาพจึงไม่ได้อยู่ที่การหลีกเลี่ยงความเห็นต่าง หากอยู่ที่การสร้างกติกาและแนวทางร่วมที่สมาชิกยอมรับและนำไปปฏิบัติได้
หลังการประชุมที่มะนิลา สิงคโปร์จะรับตำแหน่งประธานอาเซียนในปี 2027 และรับช่วงผลักดันการเจรจา COC ต่อไป การส่งต่องานเป็นโอกาสรักษาความต่อเนื่อง แต่ก็ทำให้เห็นว่าการปิดข้อตกลงไม่ได้ขึ้นอยู่กับเจ้าภาพเพียงประเทศเดียว หากสมาชิกไม่เห็นพ้องเรื่องสถานะทางกฎหมายและการบังคับใช้ การเปลี่ยนประธานก็ไม่อาจเร่งให้ข้อพิพาทคลี่คลายได้
บทสรุปจึงไม่ควรวัดความสำเร็จจากจำนวนวาระหรือคำประกาศเรื่องความสามัคคี แต่อยู่ที่การลดความเสี่ยงในทะเลจีนใต้ การทำให้ฉันทามติห้าประการเกี่ยวกับเมียนมามีความหมาย และการคงช่องทางประสานงานท่ามกลางแรงกดดันจากการแข่งขันของมหาอำนาจ ความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันจะช่วยภูมิภาคได้มากเพียงใด ขึ้นอยู่กับว่าอาเซียนกล้าทำให้ความเห็นพ้องกลายเป็นการกระทำร่วมที่ตรวจสอบได้หรือไม่






