นิยามประเด็น: เมื่อการทดลองโหดในห้องแล็บถูกห่อใหม่เป็นเรียลลิตี้
Netflix reality series ที่นำ Stanford Prison Experiment มาดัดแปลงเป็นรายการแข่งขันคือการผสมระหว่างการทดลองจิตวิทยา การสำรวจพลวัตอำนาจ และความบันเทิงที่พึ่งพาดราม่าความทุกข์ของผู้เข้าร่วม รายการใช้รูปแบบอาสาสมัครทั่วไปถูกแบ่งเป็นฝ่ายผู้คุมและนักโทษในสภาพเรือนจำจำลองหรือจริง เพื่อดูว่าบทบาทและโครงสร้างอำนาจจะเปลี่ยนพฤติกรรมคนธรรมดาอย่างไร พร้อมบังคับให้ผู้ชมตั้งคำถามว่าการแปรรูปประสบการณ์บอบช้ำทางใจให้กลายเป็นคอนเทนต์ คือการเรียนรู้ประวัติศาสตร์หรือการเสพความรุนแรงในรูปแบบใหม่ จุดตั้งต้นของปรากฏการณ์นี้คือการที่หนึ่งในงานวิจัยอื้อฉาวที่สุดของจิตวิทยาอย่าง Stanford Prison Experiment ถูกนำกลับมาทำซ้ำเป็นเรียลลิตี้ ทั้งที่งานดั้งเดิมในปี 1971 ใช้ชายกลุ่มหนึ่งในเรือนจำจำลอง แบ่งบทบาทเป็นผู้คุมและนักโทษแบบสุ่ม เพื่อดูการก่อรูปอำนาจในระบบดังกล่าว ผลลัพธ์ในครั้งนั้นจบลงด้วยความบอบช้ำทางจิตใจ การทรมาน และข้อถกเถียงด้านศีลธรรมยาวนาน การตัดสินใจของแพลตฟอร์มสตรีมมิ่งรายใหญ่จึงไม่ใช่แค่เรื่องคอนเทนต์ใหม่ แต่เป็นสัญญาณว่าความมืดด้านสังคมของเราเริ่มถูกป้อนให้ดูในรูปแบบความบันเทิงมากขึ้น
ย้อนต้นฉบับ Stanford Prison Experiment: วิทยาศาสตร์หรือการกำกับพฤติกรรมให้เลวร้ายลง
หากไม่เข้าใจแผลเดิม การทำซ้ำบนหน้าจอย่อมเสี่ยงซ้ำความผิดพลาดเดิม ในปี 1971 นักจิตวิทยา Philip Zimbardoและทีมได้เปลี่ยนชั้นใต้ดินของอาคารจิตวิทยามหาวิทยาลัย Stanford ให้เป็นเรือนจำจำลองเพื่อดูผลของสภาพแวดล้อมและบทบาทที่ถูกบังคับต่อการปฏิบัติต่อกันของคนธรรมดา ผู้เข้าร่วมถูกสุ่มเป็นผู้คุมและนักโทษ ผู้คุมได้รับเครื่องแบบและการปฐมนิเทศให้สร้างความไร้อำนาจแก่ผู้ต้องขังแม้จะถูกสั่งไม่ให้ทารุณตามทฤษฎี งานวิจัยถูกวางแผนให้ดำเนิน 14 วันแต่ต้องหยุดหลังผ่านไปเพียง 6 วันเพราะเกิดการทรมาน การลงโทษหมู่ และการแตกสลายทางอารมณ์และจิตใจหลายกรณี ขณะเดียวกันหลักฐานภายหลังชี้ว่าผู้คุมถูกกระตุ้นให้ก้าวร้าว ทำให้หลายคนมองว่า Stanford Prison Experiment เป็น pseudoscience ที่เต็มไปด้วยอคติและการชี้นำจากผู้วิจัย มากกว่าจะเป็นภาพแท้ของผลกระทบจากเรือนจำต่อมนุษย์ คำกล่าวว่า "การทดลองนี้ถูกยุติหลังเพียงหกวันเพราะการทรมานและการทำลายจิตใจ" จึงไม่ได้เป็นแค่ประโยคอธิบายอดีต แต่คือคำเตือนต่อการนำมันมาดัดแปลงเป็นดราม่าในวันนี้
The New Stanford Prison Experiment บน Netflix: การต่อยอดดราม่าความทุกข์ในคราบการตั้งคำถามเรื่องอำนาจ
วันนี้เรื่องราวนั้นกลับมาในรูปแบบ Netflix reality series เรื่อง The New Stanford Prison Experiment ที่สร้างโดย Alfred Street Industries โดยมีอาสาสมัคร 30 คนถูกแบ่งแบบสุ่มเป็นผู้คุมและนักโทษในเรือนจำจริงตามคำโปรยรายการ แนวคิดคือการทดสอบว่าคนธรรมดาจะยอมจำนนต่อโครงสร้างอำนาจแข็งตัวหรือศีลธรรมและความเห็นใจในตัวบุคคลจะต้านแรงกดดันได้ ผู้สร้างรายหนึ่งให้สัมภาษณ์ว่าถึงแม้ต้นฉบับจะมีข้อบกพร่องร้ายแรงด้านจริยธรรม แต่คำถามเรื่อง "อำนาจส่งผลต่อการตัดสินใจทางศีลธรรมอย่างไร" ยิ่งมีน้ำหนักในยุคนี้ อย่างไรก็ตามการที่แพลตฟอร์มสตรีมมิ่งเคยนำเรื่องเล่าโหดร้ายอย่าง Squid Game ไปทำเป็นเรียลลิตี้โดยตัดด้านการฆ่าฟันและชนชั้นออก ทำให้เห็นสูตรสำเร็จด้านดราม่าที่ผู้ผลิตเข้าใจดี ความเสี่ยงจึงไม่ใช่แค่การตั้งคำถามเชิงทฤษฎี แต่คือการใช้โครงเรื่องที่เคยสร้างบาดแผลจริงให้คน เพื่อปั่นกระแสให้คนดูสตรีมต่อเนื่องด้วยดราม่าความทุกข์และการชี้ตัวร้ายผ่านการตัดต่อ เบื้องหลังจึงไม่ต่างจากผู้คุมที่ถูกชี้นำในงานวิจัย แค่เปลี่ยนจากนักจิตวิทยาเป็นทีมโปรดิวเซอร์เท่านั้น
ศีลธรรมของเรียลลิตี้ยุคใหม่: เรียนรู้ประวัติศาสตร์หรือเชิดชูการทดลองอื้อฉาว
แกนกลางของ ethics controversy รอบซีรีส์นี้คือคำถามว่าเรากำลังใช้ประวัติศาสตร์มืดเพื่อสอนคน หรือเพื่อสร้าง psychological harm drama ให้คนดูระบายความกดดันของตัวเองผ่านความทุกข์ของผู้อื่น ความจริงแล้ว Stanford Prison Experiment เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการที่นำไปสู่การออกกฎหมายกำกับการวิจัยบนมนุษย์และมาตรฐานจริยธรรมใหม่ในสหรัฐในยุค 1970s นั่นหมายความว่ามันมีคุณค่าทางการเรียนรู้ หากเล่าในบริบทที่วิจารณ์และเปิดโปงความล้มเหลวของตัวงานวิจัยเอง แต่เมื่อเรื่องนี้ถูกจับมาเป็นเกมเรียลลิตี้และให้คนสมัครใจเข้าร่วมพร้อมแรงจูงใจด้านชื่อเสียงและความสนใจจากสาธารณะ คำถามเรื่องความรับผิดชอบและระบบตรวจสอบก็ยิ่งชัดเจน ผู้คุมมือสมัครเล่นจะมีกรอบความรู้และการถูกกำกับมากพอหรือไม่ ผู้ผลิตรายการจะรับผิดชอบอย่างไรต่อผลกระทบทางใจของผู้เข้าแข่งขัน และผู้ชมจะมองเห็นตัวเองในฐานะผู้ร่วมเฝ้ามองการทดลองหรือผู้ร่วมสร้างแรงกดดันให้ผู้คุมและนักโทษทำทุกอย่างเพื่อดราม่ามากขึ้น เส้นแบ่งระหว่างการเรียนรู้จากอดีตกับการยกย่องความโหดร้ายจึงบางลงอย่างน่ากังวล
บทสรุปสำหรับผู้ชม: เราอยากเห็นสังคมดีขึ้นหรือแค่สนุกกับการทดลองที่เจ็บปวดซ้ำแล้วซ้ำเล่า
เมื่อ The New Stanford Prison Experiment เตรียมออกฉายวันที่ 21 ตุลาคม ผู้ชมไม่ได้เป็นเพียงฝ่ายรับสัญญาณบันเทิง แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบรางวัลที่ผลักดันให้ผู้ผลิตหาเนื้อหาที่แก่จัดกว่าเดิมเสมอเราจะเลือกดูด้วยสายตาวิพากษ์และถามทุกตอนว่ารายการกำลังเรียนรู้จากบทเรียนปี 1971 หรือกำลังทำซ้ำความผิดเดิมในรูปแบบใหม่ เพราะต้นฉบับถูกยุติหลัง 6 วันจากการทรมาน การอดนอน และการทำลายจิตใจผู้เข้าร่วม การเปลี่ยนมันให้เป็นเกมเพื่อเรตติ้งจึงไม่ใช่เรื่องเล็ก สุดท้าย การถกเถียงไม่ได้มีคำตอบง่าย ว่าการนำการทดลองอื้อฉาวกลับมาเล่าคือการให้ความรู้หรือการเชิดชูความโหดร้าย แต่สิ่งที่เราควรทำคือยืนยันว่าความปลอดภัยและศักดิ์ศรีของมนุษย์ต้องมาก่อนสูตรสำเร็จของดราม่า หากซีรีส์ไม่สามารถแสดงให้เห็นว่าสื่อเรียนรู้จากความผิดพลาดในอดีตได้ การกดปุ่มดูจนจบอาจหมายถึงการยอมรับว่าความทุกข์ของคนอื่นคือความบันเทิงที่เราพร้อมจะสนับสนุนโดยไม่มีข้อแม้
