สายการบินต้นทุนต่ำอาเซียนกำลังเข้าโหมดเอาตัวรอด

เมื่อสายการบินต้นทุนต่ำไม่ได้ถูกอีกต่อไป

สายการบินต้นทุนต่ำคือรูปแบบธุรกิจการบินที่ลดบริการเสริมให้เหลือเท่าที่จำเป็น ใช้ฝูงบินแบบเดียวกันเพื่อลดต้นทุนการซ่อมบำรุง และเน้นการหมุนเวียนเที่ยวบินถี่ เพื่อให้สามารถขายตั๋วราคาถูกให้ผู้โดยสารจำนวนมาก แต่โมเดลนี้กำลังสั่นคลอนเมื่อราคาน้ำมันดิบพุ่งขึ้นกว่า 50% และเกิดวิกฤตขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิงเครื่องบินในเอเชีย จนต้นทุนสำคัญที่เคยควบคุมได้กลับกลายเป็นตัวแปรที่ไม่มีใครรับมือทันอีกต่อไป

หัวใจของปัญหาคือภาวะ “Double Shock” ที่สายการบินในเอเชียเผชิญพร้อมกัน ทั้งราคาน้ำมันดิบที่ทะยานและการขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิงสำหรับเครื่องบิน โมเดลสายการบินต้นทุนต่ำที่เคยชูจุดขายว่าถูก จึงถูกบีบให้กลายเป็นผู้ร้ายในสายตาผู้โดยสารเมื่อราคาตั๋วเครื่องบินเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง วิกฤตการบินเอเชียรอบนี้จึงไม่ได้เป็นเพียงวงจรเศรษฐกิจถดถอย แต่คือการทดสอบว่าระบบต้นทุนต่ำยุค “ใครๆ ก็บินได้” ยังมีอนาคตหรือไม่

จากตะวันออกกลางสู่เอเชีย: น้ำมันหนึ่งบาร์เรลสั่นทั้งภูมิภาค

สงครามในตะวันออกกลางส่งแรงกระแทกโดยตรงมายังสายการบินต้นทุนต่ำในเอเชีย ค่าพลังงานที่สูงขึ้นอย่างรวดเร็วทำให้ต้นทุนปฏิบัติการพุ่งแบบไม่มีเวลาปรับตัว สายการบินแห่งชาติขนาดใหญ่ต้องรีบขึ้นราคาตั๋วเครื่องบินเพื่อรับมือ เช่น การที่สายการบินรายสำคัญในเอเชียเหนือต้องปรับราคาตั๋ว และขอให้ทั้งองค์กรประหยัดทุกด้านเพื่อให้รอดจากคลื่นน้ำมันระลอกนี้ ขณะเดียวกันสายการบินรายใหญ่ในเอเชียอีกแห่งเตือนชัดว่าธุรกิจปีนี้จะได้รับผลกระทบหนัก และจำเป็นต้องเพิ่มค่าธรรมเนียมน้ำมันในตั๋วเครื่องบินทุกใบ

คำเตือนเหล่านี้สะท้อนว่าถึงแม้บางประเทศจะมีฐานะเป็นผู้ผลิตพลังงาน แต่เมื่อยังเป็นผู้นำเข้าน้ำมันรายใหญ่ โลกน้ำมันที่แปรปรวนก็ยังเป็นภัยโดยตรงต่ออุตสาหกรรมการบิน วิกฤตการบินเอเชียจึงไม่ใช่เรื่องไกลตัวอีกต่อไป “ราคาน้ำมันดิบที่พุ่งสูงขึ้นกว่า 50% และวิกฤตการณ์ขาดแคลนน้ำมันเชื้อเพลิงเครื่องบิน ได้ผลักดันให้ราคาตั๋วเครื่องบินแพงขึ้นทั่วภูมิภาค” และคนที่เจ็บหนักที่สุดกลับเป็นสายการบินต้นทุนต่ำที่ไม่มีเกราะกันความเสี่ยง

บทเรียนจาก Spirit Airlines และเงามืดที่คลุม AirAsia Lion Air

ภาพฝันร้ายที่ทุกคนในอุตสาหกรรมการบินพูดถึงคือกรณี Spirit Airlines ที่ยุติทุกเที่ยวบินแบบไม่ให้ผู้โดยสารได้เตรียมใจ และปิดกิจการลงในวันที่ 2 พฤษภาคม ขณะที่ผู้โดยสารบางส่วนเช็กอินรออยู่ในเทอร์มินัลแล้ว ฟางเส้นสุดท้ายของสายการบินรายนี้คือราคาน้ำมันที่พุ่งขึ้นจากสงครามตะวันออกกลาง เหตุการณ์นี้กำลังถูกใช้เป็น “คำเตือนล่วงหน้า” ว่าอาจเกิดซ้ำในเอเชีย โดยเฉพาะกับสายการบินต้นทุนต่ำอย่าง AirAsia X, Lion Air และ Cebu Pacific Air ที่กำลังถูกบีบจากต้นทุนน้ำมันเชื้อเพลิงที่สูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง

ข้อมูลจากธนาคารเพื่อการลงทุน Hong Leong ระบุว่า สำหรับ AirAsia X ต้นทุนน้ำมันตอนนี้คิดเป็นถึง 70% ของค่าใช้จ่ายทั้งหมดที่เป็นสกุลเงินดอลลาร์สหรัฐฯ ของบริษัท นั่นหมายความว่าโครงสร้างต้นทุนได้หลุดจากกรอบที่สายการบินต้นทุนต่ำจะรับไหวไปไกลแล้ว อีกทั้งยังมีการประเมินว่าหากราคาน้ำมันเพิ่มขึ้นเพียง 1 ดอลลาร์ ก็อาจทำให้รายได้ของบริษัทลดลงถึง 646.8 ล้านบาท สถานการณ์เช่นนี้ทำให้คำว่า “AirAsia Lion Air” ไม่ได้เป็นแค่แบรนด์ยอดนิยมของผู้โดยสาร แต่กลายเป็นชื่อในบัญชีเฝ้าระวังของนักวิเคราะห์

กลยุทธ์เอาตัวรอด: ขึ้นราคารับต้นทุน ตัดเที่ยวบิน ตัดอนาคต?

เมื่อราคาน้ำมันกดหัว โมเดลสายการบินต้นทุนต่ำจึงเหลือทางเลือกจำกัด หนึ่งในตัวอย่างชัดคือการตอบสนองของ AirAsia X ที่ต้องขึ้นราคาตั๋วเครื่องบินถึง 40% ปรับสัดส่วนค่าธรรมเนียมเชื้อเพลิงเป็น 20% ลดจำนวนเที่ยวบิน 10% ปิดเส้นทางที่ไม่ทำกำไร และยังลดเที่ยวบินของ Thai AirAsia ลงอีก 30% เพื่อประคองสภาพคล่อง มาตรการเหล่านี้แปลว่าผู้โดยสารจะจ่ายแพงขึ้น เดินทางได้ยากขึ้น และมีตัวเลือกน้อยลง ราคาตั๋วเครื่องบินในเอเชียที่เคยเป็นข้อได้เปรียบด้านการแข่งขัน กำลังกลายเป็นภาระที่ทุกฝ่ายถูกบังคับให้แบกรับ

ขณะเดียวกันสายการบินขนาดใหญ่บางรายที่มีทุนหนาและฝูงบินทันสมัยกลับมองเห็นโอกาส พวกเขาปรับแผนส่งเครื่องบินลำใหญ่ไปยังเส้นทางที่ความต้องการสูงและผู้โดยสารมีกำลังซื้อ เช่น เส้นทางยุโรป เพื่อช่วงชิงตลาดจากสายการบินตะวันออกกลางที่ทำการบินได้ไม่เต็มศักยภาพในช่วงวิกฤต ช่องว่างนี้ทำให้โครงสร้างอำนาจในอุตสาหกรรมการบินอาจเปลี่ยนถาวร หากสายการบินต้นทุนต่ำไม่สามารถรักษาตัวเองไว้ได้ วิกฤตการบินเอเชียจึงไม่ใช่แค่เรื่องของต้นทุน แต่คือการแย่งชิงอนาคตของตลาดด้วย

หากรัฐนิ่งเฉย สายการบินต้นทุนต่ำอาจดับทั้งฝูง

แม้ผู้ประกอบการจะพยายามปรับตัว แต่สัญญาณจากนักวิเคราะห์ชี้ชัดว่าสถานการณ์ราคาน้ำมันปัจจุบันไม่ใช่ระดับที่สายการบินต้นทุนต่ำเอกชนจะอยู่รอดได้ในระยะยาว ที่สำคัญ สายการบินต้นทุนต่ำในอาเซียนจำนวนมากไม่ได้ทำสัญญาป้องกันความเสี่ยงด้านราคาน้ำมันเหมือนสายการบินในประเทศพัฒนาแล้ว ทำให้เมื่อราคาพุ่งก็ต้องจ่ายตามตลาดเต็มๆ ถ้ารัฐบาลยังไม่ลงมาช่วยเหลือ ไม่ว่าจะผ่านเงินกู้ เงินอุดหนุน หรือการช่วยแบกรับค่าน้ำมัน ความเสี่ยงที่สายการบินต้นทุนต่ำจะต้องปิดตัวแบบกะทันหันเหมือน Spirit Airlines ก็มีอยู่จริง

จุดยืนที่ควรชัดคือ รัฐไม่ควรปล่อยให้เส้นเลือดหลักของการเดินทางทางอากาศหายไปต่อหน้าต่อตา เพราะเมื่อสายการบินต้นทุนต่ำล้มลง สิ่งที่จะตามมาคือราคาตั๋วเครื่องบินที่แพงขึ้นอย่างถาวร ความสามารถในการเดินทางของผู้คนลดลง และอำนาจตลาดกระจุกตัวอยู่กับผู้เล่นไม่กี่ราย “ดังนั้น รัฐบาลควรรีบหาทางช่วยเหลือและหาทรัพยากรมาซัพพอร์ตสายการบิน Low-Cost ในประเทศได้แล้ว ก่อนที่ทุกอย่างจะสายเกินไป” วิกฤตครั้งนี้จึงไม่ใช่คำถามว่าควรช่วยหรือไม่ แต่คือจะช่วยอย่างไรให้เกิดการปฏิรูปเชิงโครงสร้างไปพร้อมกัน