เวทีที่ต้องพิสูจน์ว่าอาเซียนร่วมมือได้จริง
ประชุมสุดยอดอาเซียนคือเวทีที่ผู้นำประเทศสมาชิกใช้กำหนดทิศทางความร่วมมือด้านการเมือง ความมั่นคง และเศรษฐกิจ เพื่อรับมือความท้าทายร่วมกันของภูมิภาค การประชุมครั้งที่ 49 จัดขึ้นที่กรุงมะนิลา ท่ามกลางการแข่งขันระหว่างสหรัฐฯ กับจีนและความไม่แน่นอนของเศรษฐกิจโลก จึงไม่ใช่เพียงพิธีการทางการทูต แต่เป็นบททดสอบว่าอาเซียนจะรักษาความเป็นเอกภาพและปกป้องพื้นที่ตัดสินใจของตนได้แค่ไหน ผู้นำอาเซียน 11 ประเทศมีกำหนดร่วมประชุมระหว่างวันที่ 15–17 พฤศจิกายน ขณะที่นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย เข้าร่วมการประชุมและกิจกรรมที่เกี่ยวข้องระหว่างวันที่ 14–18 พฤศจิกายน 2569[ ][ ]
แรงกดดันไม่ได้มาจากภูมิรัฐศาสตร์อย่างเดียว กระแสกีดกันทางการค้าที่เพิ่มขึ้นและความไม่แน่นอนของการค้าโลกยิ่งทำให้ประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ต้องรักษาสมดุลความสัมพันธ์กับมหาอำนาจ การประชุมอาเซียนที่มะนิลาจึงควรวัดผลจากสิ่งที่ทำต่อเนื่องได้ ไม่ใช่จำนวนถ้อยแถลงหรือภาพร่วมโต๊ะ ประเด็นสำคัญคือสมาชิกจะหาจุดร่วมโดยไม่ปล่อยให้ความเห็นต่างหยุดงานที่จำเป็นต่อประชาชนได้หรือไม่[ ]

ทะเลจีนใต้และวิกฤตเมียนมา คือโจทย์ที่เลี่ยงไม่ได้
ทะเลจีนใต้เป็นวาระที่สะท้อนชัดว่าเอกภาพของอาเซียนมีความหมายต่อความมั่นคงเพียงใด การเจรจาระหว่างอาเซียนกับจีนเพื่อจัดทำประมวลการปฏิบัติยังมีประเด็นติดขัด ทั้งขอบเขต สถานะทางกฎหมาย และการบังคับใช้ แม้ฟิลิปปินส์เปิดเผยว่าร่างข้อตกลงมีความคืบหน้าประมาณ 70% แต่ตัวเลขนี้ยังไม่ใช่หลักประกันว่าจะได้ข้อตกลงที่มีผลผูกพันทางกฎหมายตามกำหนด จีนอ้างกรรมสิทธิ์ในพื้นที่ส่วนใหญ่ซึ่งทับซ้อนกับการอ้างสิทธิ์ของหลายประเทศในภูมิภาค ดังนั้น ความคืบหน้าที่น่าเชื่อถือควรวัดจากกติกาที่ลดความเสี่ยงของการเผชิญหน้า ไม่ใช่เพียงร้อยละของร่างเอกสาร[ ]
อีกด้านหนึ่ง วิกฤตเมียนมายังคงท้าทายความน่าเชื่อถือของอาเซียน หลังรัฐประหารเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2564 คำถามสำคัญคือจะปฏิสัมพันธ์กับรัฐบาลทหารอย่างไร และฉันทามติ 5 ข้อที่เห็นชอบในเดือนเมษายนปีเดียวกันจะนำไปสู่การยุติความรุนแรง การเจรจาระหว่างทุกฝ่าย และความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมได้มากน้อยเพียงใด การย้ำกรอบเดิมโดยไม่มีผลที่ตรวจสอบได้ย่อมไม่พอ อาเซียนต้องทำให้การช่วยเหลือและการติดตามความคืบหน้าเกิดขึ้นจริง โดยไม่ทำให้ความเห็นต่างในหมู่สมาชิกกลายเป็นเหตุให้ประชาชนเมียนมาต้องรอต่อไป[ ]
ข้อเสนอไทยต้องเปลี่ยนจากหลักการเป็นผลลัพธ์
นายกรัฐมนตรีไทยเตรียมเสนอ 3 แนวทางเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานของอาเซียน ได้แก่ ให้ประธานอาเซียนปีก่อน ปัจจุบัน และปีถัดไปทำงานเชื่อมต่อกัน ขยายการค้าและการลงทุนภายในภูมิภาค และเปิดทางให้ประเทศที่พร้อมเริ่มความร่วมมือก่อน พร้อมกลไกให้สมาชิกที่มีข้อจำกัดเข้าร่วมภายหลัง[ ] ข้อเสนอเหล่านี้ตอบโจทย์การทำงานที่สะดุดเมื่อเปลี่ยนประธานและการตัดสินใจที่ล่าช้า แต่จะมีความหมายก็ต่อเมื่อมีผู้รับผิดชอบ เป้าหมาย และการติดตามผลชัดเจน การให้ประเทศที่พร้อมเดินหน้าก่อนได้อาจเพิ่มความเร็ว ทว่าต้องออกแบบให้สมาชิกอื่นเข้าร่วมได้จริง มิฉะนั้นความคล่องตัวอาจกลายเป็นความเหลื่อมล้ำภายในกลุ่ม
การเพิ่มการค้าและการลงทุนระหว่างสมาชิกมีประโยชน์โดยตรงต่อธุรกิจและผู้ประกอบการไทย ทั้งการเข้าถึงตลาดและห่วงโซ่อุปทาน ตลอดจนการสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจและรายได้แก่ประชาชน[ ][ ] แต่ผลลัพธ์ไม่ควรหยุดอยู่ที่ยอดความร่วมมือบนเวที ผู้นำควรทำให้การลดอุปสรรคทางการค้าและการเชื่อมโยงตลาดช่วยให้ธุรกิจเข้าถึงโอกาสได้มากขึ้น โดยเฉพาะผู้ประกอบการที่ยังเข้าไม่ถึงเครือข่ายระดับภูมิภาค

เศรษฐกิจดิจิทัลคือโอกาสที่ต้องต่อยอด
ในพิธีเปิดวันที่ 15 พฤศจิกายน มีการส่งมอบความตกลงกรอบเศรษฐกิจดิจิทัลอาเซียนที่ลงนามแล้ว นี่เป็นหมุดหมายของความร่วมมือ แต่คุณค่าจริงจะเกิดเมื่อการเชื่อมโยงทางดิจิทัลช่วยให้ธุรกิจและประชาชนใช้ประโยชน์จากตลาดภูมิภาคได้สะดวกขึ้น[ ] การประชุมยังเป็นเวทีหารือทั้งแบบเต็มคณะและไม่เป็นทางการ รวมถึงการพบผู้นำประเทศสมาชิกและผู้แทนภาคธุรกิจ จึงควรใช้โอกาสนี้ผูกความตกลงเข้ากับการดำเนินงานที่ต่อเนื่อง ไม่ใช่ถือว่าพิธีส่งมอบเป็นจุดสิ้นสุดของงาน[ ]
การประชุมที่มะนิลายังเป็นจังหวะส่งต่อประธานอาเซียนจากฟิลิปปินส์ให้สิงคโปร์ในปี 2570 ซึ่งเป็นปีที่อาเซียนครบรอบ 60 ปี[ ] ช่วงเปลี่ยนผ่านนี้ยิ่งทำให้ข้อเสนอเรื่องการทำงานต่อเนื่องมีน้ำหนัก เพราะวาระสำคัญไม่ควรเริ่มใหม่ทุกครั้งเมื่อเปลี่ยนประธาน ข้อสรุปที่ดีที่สุดของการประชุมจึงไม่จำเป็นต้องเป็นข้อตกลงใหญ่ทุกเรื่อง แต่ต้องเป็นแผนที่ทำได้จริง มีการติดตาม และเปิดทางให้สมาชิกเดินหน้าไปด้วยกัน







