เวทีใหญ่ท่ามกลางแรงกดดันรอบด้าน
ความเป็นเอกภาพอาเซียนคือความสามารถของประเทศสมาชิกในการปรึกษาหารือและหาจุดยืนร่วม โดยเคารพอธิปไตยและใช้ฉันทามติ แม้แต่ละประเทศมีผลประโยชน์และมุมมองต่อความขัดแย้งแตกต่างกัน การประชุมสุดยอดอาเซียนครั้งที่ 49 จึงไม่ใช่เพียงเวทีประกาศความร่วมมือ แต่เป็นการทดสอบว่าหลักการนี้จะพาไปสู่การลงมือทำได้หรือไม่
ผู้นำอาเซียน 11 ประเทศประชุมกันที่กรุงมะนิลา ระหว่างวันที่ 15–17 พฤศจิกายน ท่ามกลางความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ การแข่งขันระหว่างสหรัฐฯ กับจีน กระแสกีดกันทางการค้าที่เพิ่มขึ้น และความไม่แน่นอนของการค้าโลก แรงกดดันเหล่านี้บีบให้สมาชิกต้องรักษาสมดุลความสัมพันธ์กับมหาอำนาจ พร้อมคุ้มครองผลประโยชน์ของภูมิภาค
การคาดหวังให้การประชุมสร้างข้อตกลงใหญ่ทันทีจึงอาจสูงเกินจริง นักวิเคราะห์ประเมินว่าความคืบหน้าในประเด็นการเมืองและความมั่นคงที่มีข้อขัดแย้งยังมีข้อจำกัด ความสำเร็จที่ควรวัดจึงไม่ใช่แค่ถ้อยแถลงร่วม แต่คือการรักษาช่องทางเจรจาและกำหนดงานต่อเนื่องที่สมาชิกยอมรับร่วมกัน

ทะเลจีนใต้: ตัวเลขความคืบหน้ายังไม่เท่ากับข้อตกลง
ทะเลจีนใต้เป็นโจทย์ที่เห็นช่องว่างระหว่างความคืบหน้าบนกระดาษกับข้อตกลงที่ใช้ได้จริง อาเซียนและจีนตั้งเป้าสรุปประมวลการปฏิบัติ หรือ ซีโอซี สำหรับพื้นที่พิพาทภายในสิ้นปี แต่ประเด็นสำคัญยังค้างอยู่ ทั้งขอบเขตของข้อตกลง สถานะทางกฎหมาย และวิธีบังคับใช้
ฟิลิปปินส์ระบุว่าการเจรจาร่างซีโอซีเห็นพ้องกันแล้วประมาณ 70% ตัวเลขนี้บ่งชี้ว่าการหารือเดินหน้า แต่ไม่ได้รับประกันว่าข้อตกลงจะมีผลผูกพันทางกฎหมาย หรือทำให้ทุกฝ่ายยอมรับกติกาเดียวกัน นักวิเคราะห์มองว่าการปิดการเจรจาให้ทันกำหนดเป็นเรื่องยาก และความเห็นต่างเรื่องเนื้อหาหลักยังเป็นอุปสรรค
จุดยืนร่วมจึงต้องเกินกว่าการยืนยันให้ทุกฝ่ายอดกลั้น หากหลักปฏิบัติไม่มีขอบเขตชัดและกลไกรองรับ ความคืบหน้าก็อาจหยุดอยู่ที่ถ้อยคำทางการทูต อาเซียนควรใช้เวทีนี้สร้างกรอบเจรจาที่โปร่งใสและต่อเนื่อง แม้ยังตกลงขั้นสุดท้ายไม่ได้ การรักษาความเป็นเอกภาพในเรื่องนี้หมายถึงการไม่ปล่อยให้ข้อพิพาททำลายช่องทางพูดคุย
เมียนมาเผยข้อจำกัดของฉันทามติ
วิกฤตเมียนมาท้าทายอาเซียนคนละแบบกับทะเลจีนใต้ เพราะเกี่ยวข้องกับความรุนแรงและความขัดแย้งทางการเมืองภายในประเทศ อาเซียนยังผลักดันฉันทามติห้าประการเพื่อยุติความรุนแรงและเอื้อให้เกิดการเจรจาทางการเมือง แต่การสู้รบที่ดำเนินต่อเนื่องทำให้การเปลี่ยนหลักการเป็นผลลัพธ์จับต้องได้ยาก
ข้อจำกัดยิ่งชัดเมื่อการคืนสิทธิการเป็นตัวแทนทางการเมืองของเมียนมาในการประชุมระดับสูงต้องอาศัยความเห็นพ้องจากสมาชิกทั้งหมด หลักฉันทามติช่วยให้สมาชิกอยู่ร่วมในกรอบเดียวกัน แต่เมื่อใช้กับวิกฤตเร่งด่วนก็อาจทำให้การตอบสนองช้า และเปิดช่องให้ความเห็นต่างลดทอนแรงกดดันร่วม
การรักษาเอกภาพจึงไม่ควรแปลว่าต้องรอจนทุกประเทศเห็นตรงกันในทุกขั้นตอน อาเซียนจำเป็นต้องยืนยันเป้าหมายร่วมเรื่องการลดความรุนแรง พร้อมหาทางช่วยเหลือและเปิดพื้นที่เจรจาที่ทำได้ภายใต้ข้อจำกัด การไม่แทรกแซงกิจการภายในอาจเป็นหลักประกันความไว้วางใจ แต่ไม่ควรกลายเป็นเหตุให้ภูมิภาคละเลยผลกระทบจากวิกฤตที่ลุกลาม
ความร่วมมือเศรษฐกิจคือบททดสอบที่ทำได้จริงกว่า
เมื่อการเมืองติดขัด ความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการเชื่อมโยงข้ามพรมแดนเป็นพื้นที่ที่อาเซียนมีโอกาสแสดงผลร่วมได้มากกว่า วาระที่ผลักดันครอบคลุมการบูรณาการเศรษฐกิจ โครงสร้างพื้นฐาน ดิจิทัล เศรษฐกิจสีเขียว ความมั่นคงด้านพลังงาน และอาหาร สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่วาระรอง เพราะกระทบความสามารถของภูมิภาคในการรับมือแรงกระแทกจากภายนอก
ความตึงเครียดในตะวันออกกลางยังตอกย้ำความจำเป็นของการประสานงาน เพื่อรักษาความต่อเนื่องของการจัดหาพลังงานและลดผลกระทบต่อเศรษฐกิจสมาชิก ขณะที่ปัญหาสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดนก็แสดงให้เห็นว่าความร่วมมือมีความหมายต่อชีวิตประจำวัน ไม่ใช่แค่การค้า ควันไฟจากอินโดนีเซียที่พัดไปกระทบสิงคโปร์และบางพื้นที่ของมาเลเซียเป็นตัวอย่างของปัญหาที่ประเทศเดียวจัดการไม่ได้
การประชุมครั้งนี้ยังเป็นเวทีส่งมอบตำแหน่งประธานอาเซียนจากฟิลิปปินส์ให้สิงคโปร์ในปี 2570 ซึ่งเป็นปีครบรอบ 60 ปีของอาเซียน นี่คือโอกาสวางงานต่อเนื่อง ไม่ใช่เพียงเปลี่ยนประธาน หากเอกภาพจะมีน้ำหนัก อาเซียนต้องแสดงให้เห็นว่าความร่วมมือด้านเศรษฐกิจและการเชื่อมโยงสร้างความพร้อมร่วมกันได้ พร้อมรักษาการเจรจาในประเด็นที่ยังเห็นต่าง
เอกภาพที่มีความหมายต้องพาไปสู่การลงมือทำ
อาเซียนมีสมาชิก 11 ประเทศ และความหลากหลายนี้เป็นทั้งแต้มต่อและข้อจำกัด การตัดสินใจบนฉันทามติช่วยรักษาพื้นที่ให้ทุกประเทศมีส่วนร่วม แต่ทะเลจีนใต้และวิกฤตเมียนมาแสดงชัดว่าความเห็นพ้องเพียงอย่างเดียวไม่รับประกันการแก้ปัญหา หากไม่มีเป้าหมายที่วัดได้และการติดตามผล
ความเป็นเอกภาพจึงควรถูกตัดสินจากความสามารถในการทำงานร่วมกันเป็นขั้น ไม่ใช่การบังคับให้ทุกประเทศมีจุดยืนเหมือนกันทั้งหมด ในทะเลจีนใต้ นั่นคือการผลักดันกติกาที่มีเนื้อหาและการเจรจาต่อเนื่อง ส่วนเมียนมาคือการรักษาแรงผลักดันให้ยุติความรุนแรงและเปิดทางสู่การพูดคุย แม้สมาชิกยังมีข้อจำกัดในการตกลงเรื่องตัวแทนทางการเมือง
ข้อสรุปของการประชุมที่มะนิลาจึงไม่ควรวัดจากถ้อยแถลงที่ฟังเป็นหนึ่งเดียว แต่จากความสามารถในการเปลี่ยนฉันทามติเป็นแนวทางร่วมที่ต่อเนื่องและเกิดผล ความร่วมมือทางเศรษฐกิจอาจเดินหน้าได้เร็วกว่าเรื่องความมั่นคง ทว่าไม่อาจใช้แทนการจัดการข้อพิพาทได้ หากอาเซียนรักษาช่องทางเจรจาและกำหนดขั้นตอนที่ทำได้จริง เอกภาพก็ยังเป็นเครื่องมือรับมือความท้าทายร่วมกัน ไม่ใช่เพียงคำขวัญ






