จาก Data Silo สู่ข้อมูลภาครัฐ AI นิยามใหม่ของการรับมือภัยพิบัติ
การบูรณาการข้อมูลภาครัฐเพื่อใช้ร่วมกับ AI ในการรับมือเหตุฉุกเฉินและภัยพิบัติ คือกระบวนการเชื่อมโยง แบ่งปัน และทำให้ข้อมูลจากหลายหน่วยงานมีมาตรฐานเดียวกัน เพื่อนำไปวิเคราะห์สถานการณ์ คาดการณ์ความเสี่ยง และสนับสนุนการตัดสินใจฉุกเฉินอย่างรวดเร็ว ลดความซ้ำซ้อนของการทำงาน และเพิ่มความแม่นยำของระบบเตือนภัย AI สำหรับประชาชนในพื้นที่เสี่ยง หัวใจของการเปลี่ยนผ่านครั้งนี้คือการสลายการทำงานแบบ Data Silo ที่แต่ละกรมแต่ละกองถือข้อมูลไว้แยกกัน จนบิ๊กดาต้าภัยพิบัติไม่เคยถูกนำมาใช้เต็มศักยภาพ ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยการแบ่งปันข้อมูลดิจิทัล พ.ศ. 2569 จึงถูกประกาศใช้เพื่อทลายปัญหานี้โดยตรง ยกระดับการบริหารราชการ การวิเคราะห์นโยบายเชิงลึก และการรับมือภัยพิบัติฉุกเฉินด้วยฐานข้อมูลขนาดใหญ่ การเปลี่ยนครั้งนี้ไม่ใช่เรื่องเทคนิค แต่คือการปรับวิธีคิดของทั้งระบบราชการให้เห็นข้อมูลเป็นโครงสร้างพื้นฐานด้านความปลอดภัยของประชาชน
ระเบียบแบ่งปันข้อมูลดิจิทัล พ.ศ. 2569 จุดเปลี่ยนจากราชการกระดาษสู่ Data-Driven
ระเบียบการแบ่งปันข้อมูลดิจิทัล พ.ศ. 2569 คือหมุดหมายชัดเจนว่าระบบราชการกำลังก้าวเข้าสู่ยุค Data-Driven Government อย่างแท้จริง เพราะแทนที่จะแลกเปลี่ยนเอกสารหรือแฟ้มข้อมูลรายครั้ง รัฐกำลังสร้างระบบกลางเชื่อมโยงข้อมูลที่บริหารโดยสถาบันข้อมูลขนาดใหญ่ เพื่อให้หน่วยงานทุกแห่งใช้โครงสร้างพื้นฐานเดียวกันในการเชื่อมข้อมูลภาครัฐ AI กติกาใหม่บังคับให้หน่วยงานต้องเชื่อมระบบเข้ากับแพลตฟอร์มกลาง และพิจารณาคำขอใช้ข้อมูลภายในกรอบเวลา 90 วัน พร้อมทั้งมีคณะกรรมการส่งเสริมการแบ่งปันข้อมูลดิจิทัลกำกับดูแลทิศทางและไกล่เกลี่ยข้อขัดแย้ง สิ่งที่สำคัญไม่แพ้กันคือการย้ำหลักธรรมาภิบาลข้อมูล ห้ามส่งต่อข้อมูลดิบต้นฉบับโดยไม่ได้รับอนุญาต ต้องทำข้อตกลง DPA และ NDA และเคารพ PDPA อย่างเคร่งครัด อย่างไรก็ตาม เมื่อการแบ่งปันข้อมูลขยายตัว ความเสี่ยงด้านความมั่นคงไซเบอร์และการควบคุมสิทธิเข้าถึงข้อมูลจะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย ระเบียบฉบับนี้จึงเปิดเกมใหม่ให้รัฐต้องจริงจังกับ Accountability ไม่ใช่เพียงเปิดประตูให้ข้อมูลไหลไปมาโดยไร้การคุม
BDI กับ National Data Backbone เชื่อม 118 ชุดข้อมูลภัยพิบัติใน 60 วัน
ถ้าระเบียบแบ่งปันข้อมูลคือกติกา BDI ก็ทำหน้าที่ลงมือสร้างสนาม โดยการขับเคลื่อนการเชื่อมโยง 118 ชุดข้อมูลดิจิทัลด้านภัยพิบัติและสถานการณ์ฉุกเฉินเข้าสู่ระบบกลางภายใน 60 วันตามบทเฉพาะกาลของระเบียบใหม่ นี่คือการย้ายบิ๊กดาต้าภัยพิบัติจากแฟ้มกระจายตัวไปสู่ National Data Backbone ที่ออกแบบมาเพื่อให้ข้อมูลสำคัญจากหลายหน่วยงานเชื่อมโยงและใช้ประโยชน์ร่วมกันได้อย่างต่อเนื่องภายใต้มาตรฐานและสิทธิการเข้าถึงที่ชัดเจน แพลตฟอร์ม D2 ซึ่ง BDI พัฒนาขึ้น จึงเป็นโครงสร้างพื้นฐานข้อมูลที่สำคัญ ถูกออกแบบให้เชื่อมข้อมูลจากหน่วยงานเจ้าของตามสิทธิและเงื่อนไข ไม่จำเป็นต้องรวบรวมทุกอย่างไว้ที่เดียว แต่เปิดทางให้การวิเคราะห์ข้อมูลและระบบเตือนภัย AI ทำงานบนข้อมูลที่เชื่อมกันแบบปลอดภัย คำกล่าวของ ศ ดร ธีรณี อจลากุล สะท้อนภาพปัญหาชัดเจนว่า ประเทศมีข้อมูลมหาศาลแต่ถูกจำกัดด้วยการเชื่อมโยง หากเรามีโครงสร้างข้อมูลและกติกาการเชื่อมโยงที่พร้อมตั้งแต่ก่อนเกิดเหตุ จะทำให้สามารถนำ Big Data และ AI มาใช้ได้เต็มศักยภาพมากขึ้น ตั้งแต่การพยากรณ์ แจ้งเตือน วิเคราะห์สถานการณ์ ไปจนถึงการประเมินความเสียหายและการฟื้นฟู
ONE RID และ Smart Water เมื่อข้อมูลน้ำกลายเป็นระบบเตือนภัย AI แบบใกล้เวลาจริง
ด้านการจัดการน้ำ กรมชลประทานกำลังแสดงให้เห็นอย่างเป็นรูปธรรมว่าการบูรณาการข้อมูลกับ AI เปลี่ยนงานเชิงวิศวกรรมให้กลายเป็นงานเชิงข้อมูลได้อย่างไร นายวิทยา แก้วมีประกาศขับเคลื่อนองค์กรสู่การเป็นองค์กรอัจฉริยะด้าน Water Security ภายใต้แนวคิด ONE RID หนึ่งพลัง เพื่อเป้าหมายเดียวกัน โครงสร้างนี้ไม่ได้เป็นแค่สโลแกน แต่มีนโยบาย Smart Water ชูการนำ AI ข้อมูล และเทคโนโลยีดิจิทัลมาใช้บริหารจัดการน้ำ เชื่อมโยงข้อมูลแบบใกล้เคียงเวลาจริง พัฒนา Smart Dam Smart Canal Telemetry และ SCADA เพื่อช่วยคาดการณ์และสนับสนุนการตัดสินใจ ลดเวลาการทำงานและการสูญเสียน้ำ และเพิ่มความแม่นยำในการคาดการณ์ นโยบาย Reduce Flood and Drought ยิ่งตอกย้ำทิศทางเดียวกัน เพราะเน้นระบบคาดการณ์และแจ้งเตือนแบบ Real time เชื่อมโยงข้อมูลกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อเตรียมพร้อมและแจ้งเตือนประชาชนในพื้นที่เสี่ยงได้รวดเร็วและตรงจุด เมื่อรวมกับแผน Basin One Plan ที่ดูทั้งลุ่มน้ำและแดชบอร์ดกลาง ข้อมูลน้ำจึงไม่ได้อยู่บนกระดาษหรือรายงานรายปีอีกต่อไป แต่กลายเป็นฐานให้การตัดสินใจฉุกเฉินด้านน้ำขับเคลื่อนด้วยข้อมูลภาครัฐ AI อย่างต่อเนื่อง
ผลต่อชีวิตประชาชนและโจทย์ใหม่ของความรับผิดชอบข้อมูล
สำหรับประชาชน ผลลัพธ์ของการสลาย Data Silo และการผลักดันข้อมูลภาครัฐ AI ไม่ได้อยู่แค่ในรายงานเชิงนโยบาย แต่ปรากฏในช่วงเวลาวิกฤตจริง เมื่อโครงสร้างข้อมูลและกติกาการเชื่อมโยงพร้อมก่อนเกิดเหตุ ระบบเตือนภัย AI สามารถคาดการณ์และแจ้งเตือนล่วงหน้าได้ดีขึ้น การประเมินพื้นที่เสี่ยง การวางแผนอพยพ และการบริหารจัดการความช่วยเหลือย่อมตรงจุดกว่าเดิม ปลายทางคือการตัดสินใจฉุกเฉินที่เร็วขึ้น และประชาชนได้รับการช่วยเหลือรวดเร็วมากขึ้นตามที่ผู้อำนวยการ BDI ระบุไว้อย่างชัดเจน ในฝั่งบริการปกติ ประชาชนเริ่มเห็นการเปิดข้อมูลผ่านแอปพลิเคชันให้ตรวจสอบสถานการณ์น้ำอย่างง่ายและทันเวลา ช่วยให้ปรับการวางแผนทำกินและการป้องกันทรัพย์สินได้ดีขึ้น แต่ทุกก้าวของการเปิดข้อมูลก็มาพร้อมโจทย์เข้มงวดเรื่องความมั่นคงไซเบอร์และการควบคุมสิทธิเข้าถึง ระเบียบแบ่งปันข้อมูลดิจิทัลเองก็ย้ำว่าการเชื่อมโยงข้อมูลยิ่งมาก มาตรการป้องกันการรั่วไหลและการใช้ผิดวัตถุประสงค์ต้องยิ่งเข้ม สังคมจึงต้องไม่มองการบูรณาการข้อมูลเพียงในมุมความสะดวกของระบบเตือนภัยหรือการตัดสินใจฉุกเฉิน แต่ต้องตั้งคำถามเรื่อง Accountability ไปพร้อมกันว่าใครรับผิดชอบเมื่อข้อมูลถูกใช้เกินขอบเขต
