ตลาดโตเร็ว แต่การผลิตในประเทศยังเป็นโจทย์
รถยนต์ไฟฟ้าจากจีนคือยานยนต์ที่ใช้พลังงานไฟฟ้าซึ่งผู้ผลิตจีนกำลังนำมาขยายตลาดและฐานการผลิตในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พร้อมเปลี่ยนรูปแบบการลงทุน การผลิต และเครือข่ายผู้จัดหาชิ้นส่วนของอุตสาหกรรมยานยนต์ในภูมิภาค
ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่ารถ EV จีนขายได้มากแค่ไหน แต่คือภูมิภาคจะเปลี่ยนความนิยมของผู้บริโภคให้กลายเป็นงาน การถ่ายทอดเทคโนโลยี และมูลค่าการผลิตในประเทศได้หรือไม่ รถจีนดึงดูดผู้ซื้อด้วยราคาที่เข้าถึงได้ เทคโนโลยีหลากหลาย และรูปแบบที่ตอบโจทย์ตลาดเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ การแข่งขันที่เข้มข้นขึ้นย่อมเพิ่มทางเลือกให้ผู้บริโภค แต่ยอดขายที่เติบโตไม่ได้รับประกันว่าธุรกิจท้องถิ่นจะได้รับประโยชน์ตามไปด้วย
ข้อมูลภาครัฐที่มีการรายงานเมื่อวันที่ 28 ตุลาคมระบุว่า การนำเข้ารถยนต์นั่งไฟฟ้าของไทยในเดือนกันยายนมีมูลค่าเพิ่มขึ้น 138% จากปีก่อน และเกือบ 99% มาจากจีน ขณะที่ยอดนำเข้าเก้าเดือนแรกพึ่งพาจีนถึง 96% ตัวเลขนี้สะท้อนทั้งแรงซื้อที่เร่งตัวและความเสี่ยงที่ตลาดจะเติบโตเร็วกว่าฐานการผลิตในประเทศ

เงินลงทุนใหม่ยังไม่เท่ากับโอกาสของผู้ผลิตชิ้นส่วน
การขยายโรงงานของผู้ผลิตจีนเปิดช่องให้ภูมิภาคดึงดูดการลงทุนและยกระดับอุตสาหกรรม แต่การมีโรงงานตั้งอยู่ในประเทศไม่ใช่หลักประกันว่าผู้ผลิตชิ้นส่วนท้องถิ่นจะได้เป็นคู่ค้า ผู้ผลิตจีนมักนำเครือข่ายซัพพลายเออร์ที่คุ้นเคยมาด้วย และนำเข้าชิ้นส่วนสำคัญแทนการจัดหาจากธุรกิจในประเทศเจ้าบ้าน
นี่คือจุดที่นโยบายส่งเสริมการลงทุนต้องวัดผลให้ไกลกว่าจำนวนโรงงานหรือยอดประกอบรถ หากธุรกิจท้องถิ่นเข้าไม่ถึงเงินทุน เทคโนโลยีเฉพาะ และผู้ผลิตรถยนต์ ห่วงโซ่อุปทาน EV ก็อาจเติบโตโดยมีผู้เล่นเดิมจากภายนอกเป็นผู้รับประโยชน์หลัก ปัญหายิ่งหนักเมื่อผู้จัดหาชิ้นส่วนในภูมิภาคเสียเปรียบด้านต้นทุนและไม่มีความสัมพันธ์กับผู้ผลิตรถยนต์มายาวนาน
ตัวอย่างจากมาเลเซียชี้ให้เห็นช่องว่างดังกล่าว รถ EV ที่ประกอบในประเทศมีสัดส่วนชิ้นส่วนภายในประเทศราว 20–30% เทียบกับศักยภาพประมาณ 70% ของรถเครื่องยนต์สันดาป ตัวเลขนี้เตือนว่าแม้การประกอบเกิดขึ้นในประเทศ มูลค่าที่ตกถึงผู้ผลิตท้องถิ่นก็อาจยังจำกัด การเชื่อมโยงผู้ผลิตรถยนต์กับซัพพลายเออร์และการถ่ายทอดเทคโนโลยีจึงต้องเกิดขึ้นเป็นรูปธรรม ไม่ใช่ปล่อยให้ตลาดเป็นผู้จัดสรรโอกาสเพียงลำพัง

ภาษีใหม่เป็นแรงจูงใจได้ หากออกแบบให้เกิดการผลิตจริง
การนำเข้ารถยนต์ไฟฟ้าของไทยที่พุ่งขึ้นในเดือนกันยายนเกิดขึ้นท่ามกลางความต้องการที่ขยายตัวและความคาดหมายเรื่องภาษีสรรพสามิตใหม่ ซึ่งอาจกระตุ้นให้ผู้ประกอบการเร่งนำเข้าก่อนมาตรการมีผล รัฐบาลกำลังพิจารณาโครงสร้างภาษีที่เก็บจากรถนำเข้าสำเร็จรูปในอัตราสูงกว่า ขณะที่รถประกอบในประเทศและรถที่ใช้ชิ้นส่วนท้องถิ่นมากขึ้นอาจได้อัตราต่ำกว่า แต่รายละเอียดและกำหนดเวลาใช้ยังต้องรอประกาศ
แนวทางนี้มีเหตุผล หากเป้าหมายคือเปลี่ยนการนำเข้าให้เป็นการลงทุนและการจ้างงานในประเทศ อย่างไรก็ดี ภาษีเพียงอย่างเดียวไม่สร้างผู้จัดหาที่แข่งขันได้ หากผู้ผลิตชิ้นส่วนไม่มีเวลา เงินทุน และหลักประกันคำสั่งซื้อสำหรับปรับสายการผลิต มาตรการที่เปลี่ยนเร็วอาจเพิ่มความไม่แน่นอนแทนการสร้างความสามารถใหม่ ธุรกิจต้องใช้เวลาหกถึงสิบแปดเดือนเตรียมการผลิตจำนวนมาก และอาจรอคืนทุนนานถึงราวสิบปี
รัฐบาลจึงควรประกาศกติกาที่ต่อเนื่อง ควบคู่กับการช่วยให้ผู้ผลิตชิ้นส่วนเข้าถึงเงินทุน มาตรฐาน และความร่วมมือด้านเทคโนโลยี การรักษาตลาดรถไฮบริดและอะไหล่ในช่วงเปลี่ยนผ่านก็ช่วยให้ธุรกิจเดิมมีรายได้และเวลาสร้างขีดความสามารถใหม่ โดยเฉพาะผู้ผลิตระบบเชื้อเพลิง ไอเสีย เครื่องยนต์ และระบบส่งกำลังที่กำลังเผชิญตลาดเดิมหดตัว

ทางออกคือดึงธุรกิจท้องถิ่นเข้าไปอยู่ในห่วงโซ่ใหม่
สำหรับผู้บริโภค รถ EV ที่มีทางเลือกมากขึ้นอาจหมายถึงการเข้าถึงเทคโนโลยีและรูปแบบรถที่หลากหลายขึ้น แต่ประสบการณ์หลังซื้อจะขึ้นอยู่กับบริการตรวจสอบและซ่อมบำรุงด้วย รถไฟฟ้า โดยเฉพาะแบตเตอรี่แรงดันสูง ต้องอาศัยช่างที่มีความรู้เฉพาะ เครื่องมือวินิจฉัย และการเข้าถึงอะไหล่ หากห่วงโซ่บริการในประเทศไม่เติบโตไปพร้อมยอดขาย ผู้ใช้ก็อาจเผชิญข้อจำกัดด้านการซ่อมและการดูแลรถ
ผู้ผลิตชิ้นส่วนไม่จำเป็นต้องรอให้ตลาดรถเครื่องยนต์สันดาปหายไปก่อนจึงเริ่มเปลี่ยนผ่าน ช่วงที่รถไฮบริดและตลาดอะไหล่ยังมีความต้องการสามารถช่วยประคองรายได้ พร้อมลงทุนพัฒนาทักษะและผลิตภัณฑ์ใหม่ ขณะเดียวกัน ภาครัฐควรทำหน้าที่เชื่อมธุรกิจท้องถิ่นกับผู้ผลิตรถ EV และติดตามว่าการลงทุนก่อให้เกิดการจัดซื้อ การพัฒนาคน และการถ่ายทอดเทคโนโลยีในประเทศมากน้อยเพียงใด
บทเรียนจากเวียดนามแสดงว่าธุรกิจสนับสนุนท้องถิ่นมีโอกาสขยับจากงานแปรรูปขั้นต้นไปสู่การจัดหาชิ้นส่วนได้ หากเข้าถึงตลาดและสะสมกำลังการผลิตเพียงพอ การดึงผู้ผลิตจีนเข้ามาจึงเป็นเพียงจุดเริ่ม ไม่ใช่คำตอบของการพัฒนาอุตสาหกรรม รัฐบาลและผู้ผลิตต้องทำให้การลงทุนสร้างคู่ค้าและทักษะในภูมิภาค มิฉะนั้นตลาด EV อาจโต แต่ผู้ผลิตชิ้นส่วนท้องถิ่นกลับถูกกันออกจากห่วงโซ่อุปทานใหม่






