งบแท็บเล็ตโรงเรียน 1.7 หมื่นล้านที่ทิ้งเด็กชนบทไว้ข้างหลัง

โครงการแท็บเล็ตการศึกษา คืออะไร และทำไมจึงกลายเป็นงบสูญเปล่า

โครงการแท็บเล็ตการศึกษา หรือโครงการส่งเสริมการเรียนรู้ขั้นพื้นฐานทุกที่ทุกเวลา เป็นเมกะโปรเจกต์ของกระทรวงศึกษาธิการที่ใช้งบประมาณจำนวนมากเพื่อจัดซื้อแท็บเล็ตแจกครูและนักเรียน พร้อมสร้างแพลตฟอร์มการเรียนรู้แห่งชาติ NDLP ให้เป็นศูนย์กลางบทเรียนดิจิทัล หัวใจของโครงการคือการผลักดันการเรียนรู้ผ่านเทคโนโลยีและลดความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาด้วยอุปกรณ์การศึกษา อย่างไรก็ตาม การออกแบบการแจกจ่ายอุปกรณ์การศึกษาและโครงสร้างงบแท็บเล็ตโรงเรียนกลับไม่สอดคล้องกับสภาพจริงของโรงเรียนชนบทเทคโนโลยีที่ขาดแคลนพื้นฐาน ทั้งอินเทอร์เน็ตและงบประมาณศึกษาธิการสำหรับดูแลเด็กยากจน จนโครงการนี้ถูกตั้งคำถามอย่างหนักเรื่องความคุ้มค่าและความเป็นธรรมในการใช้เงินภาษีประชาชน

เมื่อวันที่ 9 กันยายน ในการพิจารณามาตรา 24 งบประมาณกระทรวงศึกษาธิการ นางรัดเกล้า อินทวงศ์ สุวรรณคีรี สส แบบบัญชีรายชื่อ พรรคประชาธิปัตย์ อภิปรายตั้งคำถามอย่างตรงไปตรงมาถึงความคุ้มค่าและความโปร่งใสของโครงการแท็บเล็ตแจกครูและนักเรียน โดยชี้ว่าโครงการนี้ผูกพัน 5 ปี ใช้งบประมาณสูงถึง 17,305 ล้านบาท และเบิกจ่ายแล้วกว่า 5,172 ล้านบาท แต่ผลลัพธ์ฝั่งการเรียนการสอนกลับไม่สะท้อนการลงทุนเลย การอภิปรายครั้งนี้ไม่ได้เป็นเพียงการตรวจงานราชการตามหน้าที่ แต่สะท้อนว่าเรากำลังมีนโยบายดิจิทัลเพื่อการศึกษาที่มองอุปกรณ์แพงเป็นคำตอบ ทั้งที่คำถามจริงคือเด็กคนไหนได้ใช้และได้ประโยชน์

ตัวเลขการใช้งาน 11 เปอร์เซ็นต์ ที่บอกเราว่าเม็ดเงินไม่เคยถึงห้องเรียน

จุดที่น่าห่วงที่สุดของงบแท็บเล็ตโรงเรียนคือการที่เทคโนโลยีราคาแพงถูกใช้จริงแค่เศษเสี้ยว ตามข้อมูลจากโรงเรียนนำร่อง 100 แห่งที่มีการใช้งานสูงสุดในแพลตฟอร์ม NDLP มีนักเรียนลงทะเบียนกว่า 1.5 แสนคน แต่ผู้ใช้งานจริงเพียง 16,946 คน หรือราว 11 เปอร์เซ็นต์ และจากครู 7,836 คน มีผู้ใช้งานจริงเพียง 542 คน หรือ 6.9 เปอร์เซ็นต์ ยิ่งไปกว่านั้น เวลาเฉลี่ยที่ผู้ใช้เข้าแพลตฟอร์มเพียง 1 นาที 9 วินาทีแล้วออก สะท้อนว่าเครื่องมือและเนื้อหาไม่ได้ถูกผูกกับการเรียนในชีวิตจริงของเด็กเลย ตัวเลขเหล่านี้เป็นประโยคที่ควรถูกหยิบยกซ้ำในทุกการพิจารณางบประมาณศึกษาธิการ เพราะมันชี้ชัดว่าโครงการไม่ได้วัดผลด้วยการเรียนรู้ แต่ด้วยจำนวนเครื่องที่แจก

เสียงจากครูในพื้นที่ยิ่งตอกย้ำปัญหา นางรัดเกล้าเล่าว่าครูที่ได้รับแท็บเล็ตส่วนใหญ่ดีใจที่ได้ของฟรี แต่เมื่อถามว่าเคยเข้าใช้ระบบ NDLP ผ่านแท็บเล็ตหรือไม่ ทุกคนตอบตรงกันว่าไม่เคยเข้าใช้งานเลย ครูกลับถูกผลักให้เป็นฝ่ายผลิตสื่ออัปโหลดขึ้นระบบ โดยแทบไม่มีนักเรียนหรือครูคนอื่นนำสื่อเหล่านี้ไปใช้ร่วมกัน จนแพลตฟอร์มถูกเปรียบเทียบว่าไม่ต่างจาก Google Drive ขนาดใหญ่ที่ใช้แขวนไฟล์ นี่คือโครงสร้างงานที่ออกแบบเพื่อโชว์ว่ามีคลาวด์ มีแพลตฟอร์ม แต่ไม่ออกแบบให้เชื่อมกับภาระงานและข้อจำกัดจริงของครูในโรงเรียนชนบทเทคโนโลยี ที่ต้องสอนหลายชั้นปีในเวลาเดียวกันและยังแบกปัญหาเด็กหลุดจากระบบการเรียน

การแจกจ่ายอุปกรณ์การศึกษา ที่ขยายช่องว่างเมืองกับชนบท

แม้โครงการจะถูกประกาศว่ามุ่งลดความเหลื่อมล้ำ แต่วิธีคิดเรื่องการแจกจ่ายอุปกรณ์การศึกษากลับสวนทางกับเป้าหมายเอง นางรัดเกล้าระบุว่าจากการกางแผนที่การจัดสรรอุปกรณ์พบว่าแท็บเล็ตส่วนใหญ่ถูกส่งไปยังโรงเรียนในเมืองใหญ่ที่มีความพร้อมอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นโครงสร้างพื้นฐานด้านอินเทอร์เน็ตหรือเครื่องคอมพิวเตอร์เดิม ขณะที่เด็กยากจนพิเศษ เด็กเสี่ยงหลุดจากระบบการศึกษา รวมถึงพื้นที่เปราะบางอย่างสามจังหวัดชายแดนภาคใต้ กลับแทบไม่ได้รับประโยชน์ใดจากโครงการนี้ ทั้งที่สิ่งที่เด็กกลุ่มนี้ต้องการเร่งด่วนกว่าคือค่าเดินทางและค่าอาหารเพื่อจะยังมาโรงเรียนต่อได้ การเลือกกระจุกงบให้เมืองจึงไม่ใช่แค่การจัดสรรผิดเป้า แต่เป็นการส่งสัญญาณว่าคุณภาพการศึกษาสำหรับเด็กชนบทเทคโนโลยียังไม่ถูกมองเป็นหัวใจของนโยบายจริง

ในเชิงโครงสร้าง งบแท็บเล็ตโรงเรียนกำลังทำสิ่งตรงกันข้ามกับที่ประกาศไว้ การเทงบลงบนอุปกรณ์แพงในพื้นที่ที่มีความพร้อมอยู่แล้ว ทำให้เด็กในเมืองมีเครื่องมือซ้อนเครื่องมือ ส่วนเด็กในชนบทที่ขาดแม้แต่ค่าอาหารกลางวันกลับไม่ได้แตะอุปกรณ์การศึกษาใหม่เลย งบประมาณศึกษาธิการที่ควรถูกใช้สร้างโอกาสขั้นต่ำให้เด็กยากจน กลายเป็นงบสร้างภาพว่าระบบการศึกษาเข้าสู่ยุคดิจิทัล ทั้งที่เส้นแบ่งดิจิทัลของประเทศยังยึดโยงกับระยะทางจากตัวเมืองและฐานะของครอบครัวอย่างเข้มข้น ปัญหานี้ไม่ใช่เรื่องเทคนิคการจัดซื้อ แต่คือการเลือกฝ่ายว่าจะปล่อยให้โรงเรียนชนบทเทคโนโลยีแบกความเหลื่อมล้ำต่อไปหรือไม่

การเมืองของงบประมาณศึกษาธิการ และข้อเสนอป้องกันงบผิดเป้า

เมื่อโครงการแท็บเล็ตไม่สามารถตอบโจทย์การเรียนรู้และความเหลื่อมล้ำได้ การทบทวนงบประมาณศึกษาธิการจึงไม่ใช่ทางเลือกแต่เป็นความจำเป็น นางรัดเกล้าเสนออย่างชัดเจนต่อสภาและกรรมาธิการให้จัดสรรงบใหม่ โดยนำงบที่เหลืออยู่กว่า 11,000 ล้านบาทจากโครงการนี้ไปลงทุนในจุดที่สร้างทุนมนุษย์ได้จริง เช่นกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา ที่ดูแลเด็กเสี่ยงหลุดจากระบบ 4.3 ล้านคนแต่กลับถูกตัดงบ พร้อมเสนอให้จำแนกงบผูกพัน แยกส่วนที่เป็นภาระสัญญาเดิมออกจากส่วนขยายใหม่ หากส่วนใดตัดลดได้ควรรีบตัด เพื่อหยุดวงจรโครงการเทคโนโลยีราคาแพงที่ไม่ได้ถูกใช้ในห้องเรียน

อีกประเด็นที่ไม่ควรถูกมองข้ามคือช่องโหว่การจัดซื้อจัดจ้าง นางรัดเกล้าหยิบตัวอย่างการประมูลงบจัดซื้อแท็บเล็ตของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษากรุงเทพมหานคร เขต 1 วงเงินกว่า 588.9 ล้านบาท ที่มีเอกชนยื่นเสนอราคาเพียงรายเดียวและชนะการประมูลด้วยราคาต่ำกว่าราคากลางเพียง 178,600 บาท ประหยัดงบให้รัฐแค่ราว 0.03 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งชี้ให้เห็นว่าระบบ e Bidding ยังเสี่ยงต่อการจัดซื้อที่ไม่แข่งขันอย่างแท้จริง ในข้อเสนอจึงรวมถึงการวางระบบตรวจสอบการจัดซื้อจัดจ้างแบบกระจายศูนย์ เพื่อป้องกันการรั่วไหลและการใช้เม็ดเงินผิดเป้า

บทเรียนใหญ่จากโครงการแท็บเล็ต และทิศทางที่ควรเดินต่อ

บทเรียนจากโครงการแท็บเล็ตการศึกษาคือการย้ำเตือนว่าเทคโนโลยีไม่ใช่ยาวิเศษ หากถูกออกแบบโดยไม่ถามถึงชีวิตจริงของเด็กและครู งบแท็บเล็ตโรงเรียนที่มุ่งกระจายเครื่องไปให้ครบทุกสังกัด แต่ไม่มองว่าใครใช้ ใครไม่มีเวลา ใครไม่มีอินเทอร์เน็ต กำลังตอกย้ำภาพการพัฒนาแบบบนลงล่าง ที่ปล่อยให้โรงเรียนชนบทเทคโนโลยีและเด็กยากจนต้องต่อสู้กับปัญหาพื้นฐานต่อไป ในทางตรงกันข้าม การจัดสรรงบประมาณศึกษาธิการควรเริ่มจากคำถามว่าการเรียนรู้ที่ดีสำหรับเด็กเปราะบางหน้าตาเป็นอย่างไร แล้วค่อยถามว่าเทคโนโลยีช่วยตรงไหนได้บ้าง ไม่ใช่เริ่มจากเครื่องมือแล้วค่อยตามหาผู้เรียน

ถ้าเราไม่เปลี่ยนวิธีคิด นโยบายดิจิทัลเพื่อการศึกษาจะยังเดินตามรอยโครงการนี้ คือใช้งบจำนวนมาก สร้างแพลตฟอร์มใหญ่ สร้างภาพความทันสมัย แต่ปล่อยให้เด็กที่กำลังจะหลุดจากระบบไม่ได้รับแม้แต่ค่าอาหารกลางวัน ถึงเวลาแล้วที่สภา ผู้บริหาร และสังคมต้องยืนยันร่วมกันว่าการแจกจ่ายอุปกรณ์การศึกษาใดๆ ต้องเริ่มจากการอุดช่องว่างความเหลื่อมล้ำ ไม่ใช่ขยายช่องว่างด้วยภาพสวยของแท็บเล็ตบนโต๊ะเรียนในเมือง การทบทวนและปรับงบให้ตอบเป้าหมายนี้จะเป็นก้าวแรกที่ทำให้เทคโนโลยีเข้ามาอยู่ข้างเด็กทุกคน ไม่ใช่เฉพาะเด็กที่อยู่ใกล้ศูนย์กลางงบประมาณ