รายงาน 23 ผลงาน สะท้อนหลักสร้างนำซ่อม
งานสร้างเสริมสุขภาพคือการลดปัจจัยเสี่ยงและสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะก่อนเกิดโรค เพื่อให้ประชาชนมีโอกาสดูแลตนเองและลดภาระการรักษาในระยะยาว แนวคิดนี้คือหัวใจของการทำงานแบบ “สร้างนำซ่อม” ที่ สสส. ย้ำในรายงานประจำปี 2567-2568
เมื่อวันที่ 10 พ.ย. 2569 สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพนำรายงานและผลงานเด่น 23 เรื่องเข้าชี้แจงต่อวุฒิสภา โดย นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส. เป็นผู้รายงาน ประเด็นสำคัญไม่ใช่เพียงจำนวนโครงการ แต่คือการทำงานก่อนที่คนจะป่วย ซึ่งต้องใช้เวลาและความต่อเนื่องมากกว่าการวัดผลแบบเห็นผลทันที รายงาน สสส. จึงควรถูกอ่านในฐานะภาพรวมของการลงทุนด้านสุขภาพระยะยาว ไม่ใช่บัญชีผลงานแยกส่วน

ตัวเลขชี้ทั้งความก้าวหน้าและงานที่ยังต้องทำ
ผลงานสร้างเสริมสุขภาพที่รายงานครอบคลุมทั้งการป้องกันบุหรี่ไฟฟ้า การลดผลกระทบจากแอลกอฮอล์ และการดูแลโรคไม่ติดต่อ เครือข่ายเยาวชนรู้เท่าทันบุหรี่ไฟฟ้ามีมากกว่า 31,900 คน ขณะที่เครือข่ายสถานศึกษาขยายเกิน 1,600 แห่ง และมีการปิดกั้นเว็บไซต์หรือบัญชีผิดกฎหมายกว่า 1,300 รายการ โครงการ “พักตับ ยืดชีวิต” ยังช่วยให้สัดส่วนผู้เข้าร่วมที่มีค่าเอนไซม์ตับผิดปกติลดจาก 31.88% เหลือ 17.38%
ภาพรวมแนวโน้มก็มีทั้งด้านที่ดีและด้านที่น่าห่วง สัดส่วนผู้สูบบุหรี่อายุ 15 ปีขึ้นไปลดจาก 21.9% ในปี 2549 เหลือ 16.7% ในปี 2569 ส่วนการดื่มหนักลดจาก 17.6% ในปี 2552 เหลือ 12.9% ในปี 2568 แต่การดื่มแอลกอฮอล์โดยรวมลดเพียงเล็กน้อย จาก 31.5% เป็น 31.1% ตัวเลขเหล่านี้สนับสนุนเหตุผลของการทำงานต่อเนื่อง มากกว่าจะใช้ผลระยะสั้นตัดสินว่างานป้องกันได้ผลหรือไม่

เหตุใดวุฒิสภาจึงห่วงการเปลี่ยนแหล่งรายได้
ความกังวลของสมาชิกวุฒิสภาไม่ได้ตั้งอยู่บนข้ออ้างว่าระบบเดิมไม่ควรถูกตรวจสอบ แต่เกิดจากลักษณะของงานป้องกันโรคที่ต้องเดินต่อเนื่อง หากเปลี่ยนแหล่งรายได้แล้วต้องพึ่งงบประมาณกลาง การจัดสรรย่อมขึ้นกับรัฐบาลแต่ละชุด และอาจต้องเริ่มต้นใหม่เมื่อรัฐบาลเปลี่ยน นพ.วีระพันธ์ สุวรรณนามัย ชี้ว่าโรคไม่ติดต่อใช้เวลาหลายสิบปีกว่าจะก่อตัว พร้อมระบุว่าคนไทยเสียชีวิตจากโรคหัวใจ มะเร็ง เบาหวาน และความดันสูงปีละ 400,000 คน เป็นภาระงบประมาณ 80,000 ล้านบาทต่อปี
อีกแรงกดดันคือบุหรี่ไฟฟ้า ซึ่งมีการใช้เพิ่มขึ้น 15 เท่าใน 7 ปี และมีรายงานว่าวัยรุ่นอายุ 13-15 ปี 1 ใน 5 คนสูบบุหรี่ไฟฟ้า การรักษารายได้ของกองทุน สสส. ให้คาดการณ์ได้จึงมีเหตุผลด้านความต่อเนื่อง ไม่ใช่ข้อยกเว้นจากความรับผิดชอบ เพราะรายรับอยู่นอกงบประมาณก็ไม่ได้หมายความว่าอยู่นอกการตรวจสอบ วุฒิสภายังเห็นว่าควรรักษากลไกจัดเก็บภาษีสรรพสามิตสุราและยาสูบ 2% เพื่อให้ผู้ประกอบการมีส่วนรับผิดชอบต่อผลกระทบด้านสุขภาพ

รักษาความต่อเนื่อง พร้อมเพิ่มความโปร่งใส
ทางออกไม่ควรเป็นการเลือกระหว่างคงระบบเดิมทุกอย่างกับรื้อแหล่งรายได้ทั้งหมด ข้อเสนอที่ถูกหยิบยกมีทั้งกำหนดเพดานรายได้และส่งส่วนเกินคืนคลัง พร้อมประเมินผลรายกองทุนทุก 5 ปี หากรัฐจะเปลี่ยนแหล่งเงิน ก็ควรเขียนให้ชัดในกฎหมายว่าจะจัดเก็บภาษีเท่าใดและจัดสรรงบให้แต่ละกองทุนเท่าใด อีกด้านหนึ่งควรขยายโครงการที่ได้ผลเข้าสู่ระบบสาธารณสุขหลัก และเปิดข้อมูลให้สังคมตรวจสอบได้ทุกมิติ
ข้อสรุปคือการป้องกันโรคไม่ควรถูกทำให้สะดุดเพราะความไม่แน่นอนทางการคลัง แต่ความต่อเนื่องจะได้รับการยอมรับก็ต่อเมื่อพิสูจน์ผลและเปิดให้ตรวจสอบได้ สสส. ควรเร่งประสานหน่วยงานบังคับใช้กฎหมายเพื่อสกัดการขายบุหรี่ไฟฟ้ารอบโรงเรียนและทางออนไลน์ พร้อมป้องกันผู้ใช้รายใหม่และต่อยอดชุมชนล้อมรักษ์ การรักษากลไกเงินจึงควรมาคู่กับความรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ มิฉะนั้นหลักสร้างนำซ่อมก็เสี่ยงกลายเป็นเพียงคำขวัญ






