ข้อถกเถียงเรื่องเงินคือเรื่องความต่อเนื่อง
รายได้กองทุน สสส. คือแหล่งเงินสำหรับสนับสนุนงานสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรค โดยกลไกจัดเก็บภาษีสรรพสามิตสุราและยาสูบช่วยให้กองทุนมีงบทำงานต่อเนื่องนอกวงจรงบประมาณประจำปีของรัฐบาล การเปลี่ยนแหล่งเงินจึงไม่ได้เป็นเพียงการปรับวิธีจัดสรร แต่ยังอาจกระทบความเป็นอิสระและความต่อเนื่องของภารกิจระยะยาว
เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 ในการพิจารณารายงานประจำปี 2567–2568 ต่อวุฒิสภา สมาชิกวุฒิสภาหลายคนคัดค้านการแก้กฎหมายที่เปลี่ยนที่มารายได้และยกเลิกกลไกภาษีบาป โดยกังวลว่า สสส. อาจต้องพึ่งงบประมาณกลาง ซึ่งขึ้นกับรัฐบาลแต่ละชุดและเสี่ยงทำให้งานต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่ ประเด็นนี้จึงควรถูกตัดสินจากหลักประกันของงานสุขภาพในระยะยาว ไม่ใช่จากการเปลี่ยนแหล่งเงินเพียงด้านเดียว
ข้อคัดค้านไม่ได้แปลว่ารายได้ปัจจุบันควรพ้นจากการตรวจสอบ ผู้ชี้แจงย้ำว่ารายรับ สสส. อยู่นอกงบประมาณ แต่ไม่ใช่เงินนอกการตรวจสอบ และมีรายงานผลการดำเนินงานต่อสภา ความเป็นอิสระจึงควรเดินคู่กับความโปร่งใสและการประเมินผล

งานป้องกันต้องวัดด้วยเวลา ไม่ใช่ผลทันที
เหตุผลสำคัญที่วุฒิสมาชิกห่วงการเปลี่ยนแหล่งเงิน คือโรคไม่ติดต่อเรื้อรังและพฤติกรรมเสี่ยงไม่ได้เปลี่ยนในชั่วข้ามคืน นพ.วีระพันธ์ สุวรรณนามัยชี้ว่า การลดการดื่มและสูบบุหรี่ในวันนี้อาจเห็นผลด้านสุขภาพในอีกหลายปี และการรับมือโรคกลุ่มนี้เป็นหน้าที่ร่วมของหลายหน่วยงาน ไม่ใช่ภาระของ สสส. เพียงแห่งเดียว
ข้อมูลที่รายงานต่อวุฒิสภาระบุว่า สัดส่วนคนอายุ 15 ปีขึ้นไปที่สูบบุหรี่ลดจาก 21.9% ในปี 2549 เหลือ 16.7% ในปี 2569 ส่วนการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ลดจาก 31.5% เหลือ 31.1% ในช่วงเดียวกัน ขณะที่โครงการพักตับ ยืดชีวิต ซึ่งทดลองในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล 80 แห่ง พบสัดส่วนผู้เข้าร่วมที่มีค่าเอนไซม์ตับผิดปกติลดจาก 31.88% เหลือ 17.38%
ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้พิสูจน์ว่างานทุกโครงการเกิดจากเงินกองทุนเพียงอย่างเดียว แต่ชี้ให้เห็นว่าการป้องกันมีผลที่ต้องติดตามต่อเนื่อง การสะดุดของเงินจึงเป็นความเสี่ยงที่ควรประเมินล่วงหน้า ขณะเดียวกันก็ควรแยกความเสี่ยงที่สมาชิกวุฒิสภากังวลออกจากผลกระทบจริง ซึ่งยังสรุปไม่ได้หากไม่เห็นรายละเอียดกฎหมายและงบประมาณทดแทน

รายงานผลงานเป็นเหตุผลประกอบ ไม่ใช่คำตอบทั้งหมด
รายงานประจำปี 2567–2568 เสนอผลงานเด่น 23 เรื่อง และสมาชิกวุฒิสภาชื่นชมแนวทางสร้างนำซ่อม ซึ่งมุ่งสร้างเงื่อนไขสุขภาพที่ดีและป้องกันปัญหาก่อนต้องรักษา ตัวอย่างงานได้แก่เครือข่ายเยาวชนรู้เท่าทันบุหรี่ไฟฟ้ากว่า 31,900 คน และการต่อยอดเครือข่ายสถานศึกษากว่า 1,600 แห่ง รวมถึงโครงการดูแลผู้มีความเสี่ยงจากการดื่มและแนวทางดูแลผู้ป่วยเบาหวาน
แนวทางนี้ทำให้ข้อเปรียบเทียบของ นพ.วีระพันธ์ ที่ว่า “หลังคารั่วควรซ่อม ไม่ใช่รื้อบ้าน” มีน้ำหนักในฐานะคำเตือนว่าอย่าทำลายกลไกก่อนรู้ว่าปัญหาอยู่ตรงไหน แต่คำเปรียบเทียบไม่ควรปิดกั้นการปรับปรุง สสส. ยังต้องแสดงผลลัพธ์ ตรวจสอบการใช้เงิน และขยายโครงการที่ได้ผลเข้าสู่ระบบสาธารณสุขหลักตามข้อเสนอของสมาชิกวุฒิสภา
อีกด้านหนึ่ง มีรายงานผลสำรวจความคิดเห็นต่อร่างกฎหมาย 4 ฉบับว่า 89.47% ไม่เห็นด้วยกับการเปลี่ยนแหล่งเงิน สสส. ตัวเลขนี้บอกถึงแรงคัดค้านที่ควรรับฟัง แต่ไม่ใช่ข้อสรุปแทนการพิจารณาว่าระบบปัจจุบันควรปรับปรุงอย่างไร หรือกลไกใดจะรักษางานป้องกันไว้ได้ดีที่สุด

หากแก้กฎหมาย ต้องตอบให้ชัดว่าเงินและงานจะไปต่ออย่างไร
ความกังวลเรื่องการนับหนึ่งใหม่เป็นความเสี่ยงที่สมาชิกวุฒิสภาระบุ ไม่ใช่ผลกระทบที่เกิดขึ้นแล้ว การเปลี่ยนแหล่งเงินอาจทำให้การจัดสรรขึ้นกับงบประมาณกลางและรัฐบาลแต่ละชุด แต่ผลจริงจะขึ้นกับข้อความในกฎหมาย วิธีจัดสรร และหลักประกันว่าจะไม่เกิดช่องว่างระหว่างปีงบประมาณ จึงยังไม่ควรกล่าวว่าการแก้กฎหมายจะทำให้งานหยุดแน่นอน
ข้อเสนอที่วุฒิสมาชิกยกขึ้นมามีทั้งการกำหนดเพดานรายได้และส่งส่วนเกินคืนคลัง พร้อมรายงานผลทุก 5 ปี การระบุในกฎหมายให้ชัดว่าจะขึ้นภาษีเท่าใดและจัดสรรให้แต่ละกองทุนเท่าใดหากเปลี่ยนแหล่งรายได้ ตลอดจนการเปิดข้อมูลและขยายโครงการที่ได้ผลเข้าสู่บริการสาธารณสุข นพ.เปรมศักดิ์ เพียยุระยังเห็นว่าควรรักษาการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตสุราและยาสูบ 2% เพื่อให้ผู้ประกอบการร่วมรับผิดชอบและให้งานเดินต่อเนื่อง
ข้อสรุปจึงไม่ควรอยู่ที่การเลือกปกป้องหรือรื้อระบบอย่างใดอย่างหนึ่ง หากรัฐจะแก้กฎหมาย ต้องวางหลักประกันรายได้ ความเป็นอิสระ และการตรวจสอบไว้พร้อมกัน พร้อมตอบให้ได้ว่าโครงการป้องกันโรคจะดำเนินต่อโดยไม่สะดุดอย่างไร จุดยืนสร้างนำซ่อมจะมีความหมายก็ต่อเมื่อมีทั้งงบประมาณต่อเนื่องและหลักฐานให้สังคมตรวจสอบ







