รายงานผลงานพร้อมคำถามเรื่องความต่อเนื่อง
กองทุน สสส. คือกลไกสนับสนุนงานสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรค โดยมีรายได้จากภาษีสรรพสามิตสุราและยาสูบ และทำงานผ่านเครือข่ายภาคประชาชนควบคู่กับหน่วยงานด้านสุขภาพ วันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 ผู้จัดการกองทุนชี้แจง สสส. รายงานประจำปี 2567–2568 ต่อวุฒิสภา โดยรายงานผลงานเด่น 23 ด้าน ครอบคลุมการลดปัจจัยเสี่ยงและสร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อสุขภาวะ ประเด็นที่ควรจับตาจึงไม่ใช่เพียงจำนวนโครงการ แต่คือกลไกการเงินที่ทำให้โครงการระยะยาวเดินต่อได้ เมื่อสมาชิกวุฒิสภาคัดค้านการแก้กฎหมายเปลี่ยนแหล่งรายได้ ความกังวลหลักคือ หากต้องพึ่งงบประมาณกลาง งานอาจสะดุดตามรอบรัฐบาล การป้องกันโรคซึ่งต้องเปลี่ยนพฤติกรรมและสร้างเงื่อนไขทางสังคม ไม่อาจเริ่มต้นใหม่ทุกครั้งที่การเมืองเปลี่ยน
ข้อมูลแนวโน้มสุขภาพชี้ว่าผลของงานลักษณะนี้ต้องอ่านในกรอบเวลายาว การสูบบุหรี่ในคนอายุ 15 ปีขึ้นไปลดจาก 21.9% ในปี 2549 เหลือ 16.7% ในปี 2569 ส่วนการดื่มหนักลดจาก 17.6% ในปี 2552 เหลือ 12.9% ในปี 2568 ตัวเลขเหล่านี้ไม่ได้พิสูจน์ว่าโครงการเดียวเป็นต้นเหตุของการเปลี่ยนแปลง แต่เตือนว่าการตัดสินใจเรื่องรายได้ต้องมองผลสะสม ไม่ใช่แค่รายจ่ายในปีงบประมาณเดียว

ภาษีบาปกับหลักประกันที่ไม่ควรขาดช่วง
ข้อถกเถียงเรื่องภาษีบาปมีแก่นอยู่ที่การรักษารายได้ซึ่งไม่ต้องรอการจัดสรรจากรัฐบาลแต่ละชุด และความเป็นอิสระที่ช่วยให้ภาคีทำงานต่อเนื่อง สมาชิกวุฒิสภา นพ.เปรมศักดิ์ เพียยุระ สนับสนุนให้คงกลไกจัดเก็บภาษีสรรพสามิตสุราและยาสูบ 2% พร้อมระบุว่าผลสำรวจความคิดเห็นต่อร่างกฎหมาย 4 ฉบับมีผู้ไม่เห็นด้วยกับการเปลี่ยนแหล่งเงิน สสส. 89.47% เสียงคัดค้านนี้มีน้ำหนักในแง่ความเสี่ยงต่อความต่อเนื่อง แต่ไม่ควรตีความว่าแหล่งรายได้เดิมไม่ต้องถูกตรวจสอบ เพราะรายรับที่อยู่นอกงบประมาณก็ยังต้องแสดงให้เห็นว่าใช้ตรงเป้าหมายและเกิดผลจริง
อีกด้านหนึ่ง การคัดค้านการเปลี่ยนรายได้ไม่ควรปิดทางปรับปรุงระบบ สมาชิกวุฒิสภาเสนอให้กำหนดเพดานรายได้ ประเมินผลเป็นระยะ เปิดข้อมูล และนำโครงการที่ได้ผลเข้าสู่ระบบสาธารณสุขหลัก นี่เป็นข้อเสนอที่สมดุลกว่าการเลือกระหว่างคงทุกอย่างไว้หรือรื้อกลไกทั้งหมด เพราะอิสระจะมีความชอบธรรมได้ก็ต่อเมื่อมาพร้อมความรับผิดรับชอบ และการตรวจสอบที่ประชาชนเข้าถึงได้

ผลงานที่เห็นผลกับชีวิตประจำวัน
เหตุผลที่ควรหลีกเลี่ยงการเปลี่ยนแหล่งเงินแบบฉับพลัน คือผลของงานป้องกันเริ่มเห็นได้ในบริการและชุมชน โครงการ “พักตับ ยืดชีวิต” มีผู้ดื่มแบบเสี่ยงเข้าร่วม 3,875 คน และสัดส่วนผู้มีค่าเอนไซม์ตับผิดปกติลดจาก 31.88% เหลือ 17.38% ส่วนโครงการดูแลผู้ป่วยเบาหวาน “เบาหวานหายได้” มีรายงานว่าผู้ป่วยหยุดยาได้ถึง 52% และลดยาได้ถึง 47% ในพื้นที่ต้นแบบ ตัวเลขเหล่านี้เป็นสัญญาณที่ควรติดตามต่อ ไม่ใช่เหตุให้ประกาศความสำเร็จโดยไม่ตรวจสอบระยะยาว แต่แสดงให้เห็นว่าการป้องกันและการดูแลเชิงรุกอาจช่วยลดภาระทั้งต่อผู้ป่วยและบริการรักษา
รายงานยังกล่าวถึงการทำงานกับเด็กและเยาวชน ตั้งแต่เครือข่ายเฝ้าระวังบุหรี่ไฟฟ้าไปจนถึงการสร้างเครือข่ายสถานศึกษากว่า 1,600 แห่ง และยังมีการลดอุบัติเหตุทางถนน โดยรายงานว่าจำนวนผู้บาดเจ็บและเสียชีวิตลดลง 628 รายเมื่อเทียบกับปี 2567 โครงการเหล่านี้สะท้อนบทบาทที่ต่างจากการรักษาเมื่อป่วยแล้ว นั่นคือการลดความเสี่ยงก่อนเกิดความเสียหาย อย่างไรก็ดี การขยายผลควรยึดหลักฐานและบริบทพื้นที่ ไม่ใช่ใช้ตัวเลขกิจกรรมแทนผลสุขภาพ

ทางออกคือรักษาหลักการ พร้อมเพิ่มความโปร่งใส
ข้อกังวลเรื่องงบประมาณมีเหตุผล เพราะหากย้ายรายได้ไปพึ่งงบประมาณกลาง ความต่อเนื่องอาจขึ้นกับการตัดสินใจของรัฐบาลแต่ละชุด และทำให้งานต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่ แต่การคงกลไกเดิมก็ต้องแลกกับมาตรฐานตรวจสอบที่ชัดขึ้น การอภิปรายในสภาผู้แทนราษฎรเมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ย้ำบทบาทของ สสส. ในการสนับสนุนเครือข่ายให้ทำงานอย่างอิสระ ต่อเนื่อง และมั่นคง พร้อมข้อเสนอให้กระจายทุนให้ทั่วถึง ตั้งเป้าหมายชัด และบูรณาการกับหน่วยงานรัฐ ทิศทางที่เหมาะสมจึงไม่ใช่การปกป้ององค์กรจากคำวิจารณ์ แต่คือการรักษาความต่อเนื่องของเงินพร้อมเปิดให้ตรวจสอบทุกขั้น
จากนี้ สสส. ควรเผยแพร่ข้อมูลผลลัพธ์และการใช้เงินในรูปแบบที่ประชาชนตรวจสอบได้ ขณะที่โครงการซึ่งมีหลักฐานรองรับควรถูกขยายเข้าสู่ระบบสาธารณสุขหลักตามข้อเสนอในวุฒิสภา ในบางพื้นที่ยังมีแผนอบรมครูแกนนำต่อเนื่องถึงปี 2570 จึงยิ่งต้องมีงบและการติดตามผลที่ไม่ขาดตอน บทสรุปไม่ใช่ว่ารายได้จากภาษีบาปปราศจากปัญหา แต่การเปลี่ยนที่มาเงินโดยไม่มีหลักประกันทดแทนเสี่ยงทำให้งานป้องกันโรคสะดุด ทางเลือกที่รับผิดชอบกว่าคือคงความเป็นอิสระไว้ พร้อมยกระดับความโปร่งใส วัดผล และขยายสิ่งที่ได้ผล







